GS Trần Văn Khê, một tình yêu trọn vẹn dành cho âm nhạc dân tộc


 

 
GS Trần Văn Khê, một tình yêu trọn vẹn dành cho âm nhạc dân tộc

 

Thật khó để vẽ nên một chân dung đầy đủ về GS Trần Văn Khê trong một bài viết ngắn. Một người rất nổi tiếng trong giới nghiên cứu nhạc Việt Nam và châu Á, người Việt Nam duy nhất được vinh dự  ghi tên trong Từ điển Bách khoa Âm nhạc Thế giới, một nhà nghiên cứu âm nhạc đã mang lại cho nền âm nhạc Việt Nam những hào quang rực rỡ chói sáng trên thế giới mà chưa có ai có thể làm được cho tới ngày hôm nay…

GS Trần Văn Khê, một tình yêu trọn vẹn dành cho âm nhạc dân tộc. Ảnh : Chung Fotit

1. Đêm rằm tháng 6 âm lịch năm Tân Dậu (1921), chú bé Trần Văn Khê chào đời trong một gia đình bốn đời nhạc sĩ. Cụ cố Trần Quang Thọ trước kia là nhạc công Triều đình Huế. Ông nội là Trần Quang Diệm, biết đàn kìm, đàn tranh nhưng chuyên đàn tỳ bà theo phong cách Thần kinh. Cha là Trần Quang Triều, mà giới tài tử trong Nam thường gọi là ông Bảy Triều biết chơi nhiều nhạc cụ, mà đặc biệt nhứt là đờn độc huyền (đàn bầu), đờn kìm (đàn nguyệt).

Cậu bé Trần Văn Khê may mắn được sinh ra và lớn lên trong một gia đình truyền thống về đờn ca. Sáu tuổi đã biết đờn kìm (đàn nguyệt), đờn mấy bản dễ như “Lưu Thủy”, “Bình Bán văn”, “Kim Tiền”, “Long Hổ Hội”. Bảy tuổi đã tập cho các chị diễn viên gánh đồng Nữ Ban của cô Ba Viện hát bài “La Madelon” để chưng màn đầu cải lương. Tám tuổi biết đờn cò. Mười hai tuổi biết đờn tranh và 14 tuổi đánh trống nhạc, biết cùng với người anh họ, anh Ba Thuận, con của cậu Năm Khương chơi trò làm chai, xô giàng, khai xá, đề phang.

Sáu tuổi đã biết đờn kìm…  Ảnh : Chung Fotit

Thật không quá khi ví đời người như một bản đàn, khi dịu êm, lúc thong thả, cao trào, nức nở, trở trăn, rồi lại dặt dìu, êm ả. Cuộc đời lắm sóng gió, thăng trầm của GS-TS Trần Văn Khê cũng là một bản đàn muôn điệu như vậy. Cậu bé Trần Văn Khê mồ côi rất sớm. Mẹ mất năm 9 tuổi, và năm sau 10 tuổi cha từ trần. Cô Ba Viện nuôi ba anh em Trần Văn Khê, Trần Văn Trạch (sau này cũng là một trong những “quái kiệt” âm nhạc trào phúng nổi danh miền Nam) và Trần Ngọc Sương đến ngày khôn lớn.

Với trí thông minh trác tuyệt, vào Trường trung học Trương Vĩnh Ký (Pétrus Ký) năm 1934, cậu học trò Trần Văn Khê đã được cấp học bổng, năm nào cũng đứng đầu lớp, và năm thứ tư học Pháp văn với ông Champion, được chấm đậu kỳ thi tuyển là một học sinh xuất sắc nhất trong năm đệ tứ. Đậu tú tài phần nhất năm 1940, thủ khoa phần nhì năm 1941.

Trong lúc học tại Trường trung học Trương Vĩnh Ký, Trần Văn Khê đã cùng Lưu Hữu Phước, Võ Văn Quan lập dàn nhạc của trường, và dàn nhạc của học sinh trong Câu lạc bộ học sinh mang tên là Scola Club của Hội SAMIPIC. Trần Văn Khê chỉ huy hai dàn nhạc đó, vừa phối khí dàn nhạc dân tộc có chen đàn Tây như mandoline, guitar, vừa diễn trong khuôn khổ dàn nhạc Scola Club, những bài hát Tây loại “Les Gars de la Marine”, “Sunset in Vienna”.

Từ tháng 8/1945, ông Phạm Văn Bạch lúc ấy làm Chánh chủ tỉnh Bến Tre đã ký giấy cho Trần Văn Khê gặp Huỳnh Văn Tiểng, lúc đó đang làm Phó chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ. Trần Văn Khê được Huỳnh Văn Tiểng ký tên bổ nhậm làm “Nhạc trưởng quân đội Nam Bộ”. Cuối năm 1946, Trần Văn Khê trở về thành để tham gia với nhóm “kháng chiến tại thành” do kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát, sau là Mai Văn Bộ chỉ huy, bằng cách viết báo cho nhóm Thống Nhứt, liên lạc với các giới nghệ sĩ cải lương.

Lúc ấy Trần Văn Khê vừa viết cho báo Thần Chung, Việt Báo, tạp chí Sông Hương, tạp chí Mai, vừa dạy Anh văn tại hai trường Huỳnh Cẩm Chương, Ngô Quang Vinh. Được phái cho phận sự phê bình âm nhạc và sân khấu, Trần Văn Khê lúc ấy gặp gỡ rất thường các đào kép cải lương như Tư Chơi, Năm Châu, Bảy Nhiêu, Duy Lân. Năm 1948, các tổ kháng chiến tại thành bị lộ, Trần Văn Khê bị bắt và giam tại khám Catinat.

Tháng 5/1949, Trần Văn Khê tới Pháp du học thì tháng 8, Trần Văn Khê đã được cùng đi với học sinh Việt Nam tham dự Liên hoan Thanh niên tại Budapest (Hungary), tổ chức chương trình văn nghệ giới thiệu nước Việt Nam đang tranh đấu giành tự do. Trần Văn Khê dự thi nhạc cụ dân tộc, với hai cây đàn cò và đàn tranh, được giải Nhì. Đây có lẽ là lần đầu tiên, Giáo sư (GS) Trần Văn Khê “đem chuông đi đánh xứ người”. Tự làm việc để sinh sống, những năm 50, GS Trần Văn Khê phải đi đờn, giới thiệu đờn cò, đờn tranh tại nhà hàng “Bồng Lai” của ông Bùi Văn Tuyền, tại vùng Champs Elysées.

Cuộc đời lắm sóng gió, thăng trầm của GS-TS Trần Văn Khê cũng là một bản đàn muôn điệu như vậy.

Ảnh : Chung Fotit

Hè năm 1951, Trần Văn Khê tốt nghiệp Trường Chính trị, khoa Giao dịch quốc tế. Nhờ đậu hạng 5, nên được tuyển vào ngạch thư ký quốc tế cho Liên Hiệp Quốc, năm ấy họp đại hội tại Paris. Trong khi chờ đợi nhậm chức vào mùa thu 1951, thì tháng 8, hai tháng sau khi đậu bằng Chính trị, bị đưa vào nhà thương Cochin, giải phẫu gấp, trong suốt 3 năm trời ông phải sống “bên lề cuộc đời”, đi từ bệnh viện này đến trung tâm dưỡng bệnh nọ, giải phẫu 4 lần. 3 năm 2 tháng, mới trở về được cuộc sống bình thường. Nhưng cũng nhờ bị “nhốt” trong nhà thương mà Trần Văn Khê có cơ hội, tiếp cận bao nhiêu sách tại Thư viện Paris, ghi tên soạn luận án tiến sĩ Đại học Paris năm 1952. Năm 1954, ngay khi ra khỏi nhà thương, ông theo học khoa Nhạc học và chuẩn bị luận án tiến sĩ dưới sự chỉ đạo của các GS Jacques Chailley, Emile Gaspardone và André Schaeffner.

GS Trần Văn Khê tâm sự rất thật rằng, mãi đến khi nằm trong nhà dưỡng lao ở Aire-Sur-l’Adour, ông bắt đầu tìm hiểu các loại nhạc dân gian của Việt Nam, cảm nhận cá tính của nó. Mới đây, tôi được dịp tiếp chuyện GS trong căn phòng khách được bài trí đơn sơ nhưng vẫn nổi bật nên những bộ đàn kìm, đàn tranh, đàn cò…, và trong căn phòng ấy, tuyệt nhiên không thấy một nhạc cụ đàn “ngoại quốc” nào!

Trở lại chuyện về cuộc đời GS Trần Văn Khê, năm 1943, GS Trần Văn Khê lập gia đình với bà Nguyễn Thị Sương, người bạn gái học cùng lớp Triết ở Trường Pétrus Ký. Bà Sương là 1 trong 4 nữ sinh học ban Tú Tài, hai người đã mang lại cho dòng họ Trần người con: 2 trai (GS-TS Trần Quang Hải hiện là nhà nghiên cứu nhạc dân tộc tại Paris, Trần Quang Minh hiện là kiến trúc sư ở Saigon) và 2 gái (Trần Thị Thủy Tiên hiện sống tại Paris, và Trần Thị Thủy Ngọc, nữ nhạc sĩ đàn tranh và làm việc cho một ban nghiên cứu Đông Nam Á của Trung tâm Quốc gia Nghiên cứu khoa học ở Paris).

2. GS-TS Trần Văn Khê được sinh ra trên đất nước Việt Nam, ông bảo, vì hoàn cảnh ông phải xa đất nước một thời gian dài, nhưng hình ảnh đất nước luôn trong trái tim ông, cũng là nguyên cớ, không ngừng thôi thúc ông nghiên cứu, giới thiệu âm nhạc Việt Nam đến các nước.

GS Trần Văn Khê. Ảnh : Chung Fotit

Hơn 90 tuổi, nhưng có đến 55 năm GS sống xa quê hương, nhưng ông luôn có một niềm tự hào, ông nói và sử dụng tiếng Việt rất chuẩn, sinh sống và làm việc tại Pháp như một người bản xứ, nhưng khi nào ông cũng tìm sách, báo tiếng Việt để đọc cho không quên ngôn ngữ. Ông nói rằng, hình ảnh Việt Nam trong trái tim ông đó chính là ngôn ngữ, âm nhạc, con người, văn hóa. Vì thế, ông đã chọn con đường nghiên cứu, giảng dạy, thuyết giảng về âm nhạc để giúp bạn bè quốc tế hiểu hơn về Việt Nam, với ông – đó là một phận sự.

GS Trần Văn Khê. Ảnh : Chung Fotit

3. Với việc sáng lập ra Trung tâm Nghiên cứu âm nhạc Đông Phương, cả phần đời sau này của GS Trần Văn Khê gắn liền với việc nghiên cứu và giới thiệu âm nhạc cổ truyền Việt Nam trên khắp thế giới. Ông đã được mời tham dự trên 200 cuộc hội thảo âm nhạc ở 67 nước và tham gia giảng dạy tại nhiều trường đại học trên khắp thế giới.

Năm 2004, GS Trần Văn Khê về sinh sống tại Việt Nam, và từ đấy, cứ 2 tháng một lần, ông lại thực hiện một chuyên đề âm nhạc tại căn biệt thự ấm cúng của mình cho bạn bè và những bạn trẻ yêu âm nhạc dân tộc. Ngoài ra, ông vẫn tổ chức các buổi nói chuyện tại các trường đại học, làm sao để các em, các cháu hiểu âm nhạc dân tộc Việt Nam có gì hay, hay như thế nào… ông bảo rằng, để một người gắn bó với nhạc dân tộc, họ cần có sự quan tâm, từ đó mới dẫn đến hiểu, từ hiểu đến thương, từ thương mới dẫn đến tìm học, và tập luyện rồi cuối cùng là biểu diễn, như thế mới không khiến âm nhạc dân tộc thất truyền mà tiếp tục vươn xa, phát triển…

GS Trần Văn Khê. Ảnh : Chung Fotit

GS Trần Văn Khê thường nói, ông rất quan tâm đến thế hệ trẻ, mới đây, ông đã cho xuất bản tự truyện có tên “Những câu chuyện từ trái tim”… Ông mong muốn rằng, đọc cuốn sách này, những bạn trẻ có thể thấy ẩn chứa trong đó những bài học cuộc sống sâu sắc. Điều hạnh phúc nhất là ông được trở về sống tại quê nhà, được đi nói chuyện với người Việt về âm nhạc Việt trên mảnh đất Việt Nam. Thế nhưng ông vẫn còn rất nhiều điều trăn trở, là chuyện đốt đuốc tìm “truyền nhân”, là chuyện làm sao đưa âm nhạc dân tộc vào nhà trường cho học sinh, thậm chí ngay từ tiểu học… GS Trần Văn Khê vẫn yêu âm nhạc dân tộc bằng một tình yêu trọn vẹn …

Bài : Thuận Thiên

http://www.fotit.net/2012/09/17/gs-tran-van-khe-mot-tinh-yeu-vo-han-danh-cho-am-nhac-dan-toc/

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s