TRẦN VĂN KHÊ : TÂM SỰ CÂY ĐÀN TỲ BÀ , phần 4


TÂM SỰ CÂY ĐÀN TỲ BÀ

(Phần 4)

SANG NHỰT BỔN

Image

Nghe theo lời Giáo sư Trần Văn Khê và các Nhạc sư bên Trung Quốc, Triều Tiên, vừa đến Nhựt Bổn, tôi đi tìm Giáo sư Kishibe Shigeo để biết rõ về họ hàng của tôi.

Tôi nhấn chuông. Chính Giáo sư ra mở cửa.

Image

     GS Kishibe Shigeo (Nhựt Bổn) & GS Trần Văn Khê (Việt Nam)

Người gầy, nhưng bước đi vẫn vững chắc. Tóc bạc phơ, đôi mắt sáng linh động sau cặp kiếng trắng, Giáo sư Kishibe niềm nở tiếp tôi trong phòng khách, cạnh phòng làm việc đầy sách. Khi biết tôi đi tìm họ hàng của đàn Tỳ Bà, ông nói :

“Cháu đã sang Trung Quốc, chắc đã biết qua nguồn gốc xa xưa của gia đình Tỳ Bà. Tôi chỉ phác họa lịch sử của cây đàn Biwa Nhựt Bổn, từ khi đàn Pipa Trung Quốc du nhập sang Nhựt.

Dưới đời Đường, Trung Quốc có ba loại nhạc: Ya Yue (Nhã nhạc) là nhạc dùng trong các cuộc tế lễ và trong triều đình; Su Yue (Tục nhạc) là nhạc dùng trong dân gian và Hu Yue (Hồ nhạc) là các loại nhạc của các nước “rợ Hồ”.

Nhạc Ya Yue và Su Yue từ Trung Quốc đã du nhập Nhựt Bổn dưới thời Nara (645-793), biến thành Gagaku (Nhã nhạc) của Nhựt Bổn, trong dàn nhạc có hai cây đàn mang tên là Gaku Biwa (nhạc Tỳ Bà).

Image

                                                  Gakubiwa

 Image

              Nhạc công gảy Biwa trong dàn Gagaku Nhựt Bổn

                            Video một nhạc công gảy Gakubiwa

Đến thời đại Heian (794-1191) xuất hiện một loại Biwa khác dùng để phụ họa cho những người hát kể chuyện thăng trầm của gia đình quý phái Heike, một loại anh hùng ca. Và dàn nhạc đó được gọi là Heike Biwa.

Image

                                                Heikebiwa

Đến cuối của thời Muromachi (1338-1573), tại phía Nam của tỉnh Kyushu, dưới sự lãnh đạo của ông hoàng vùng Satsuma, một cây đàn Biwa khác dùng để kể chuyện, nhưng tiết tấu dồn dập hơn, chỉ đờn trong khi người kể chuyện nghỉ hát để lấy hơi, và cách phối hợp hai kỹ thuật Moso BiwaHeike Biwa, đó là Satsuma Biwa.

Image

                                                 Mosobiwa

Image

                                              Satsumabiwa

Video Nghệ sĩ Yukihiro Goto biểu diễn Satsuma Biwa

Trong thời đại Meiji (1868-1912), phía Bắc của tỉnh Kyushu xuất hiện một cách đàn Biwa mới, tùy phỏng theo Moso BiwaSatsuma Biwa, có pha một chút kỹ thuật của đàn tam Shamisen. Đàn đó được gọi là Chikuzen Biwa, dùng để biểu diễn âm nhạc của thời đại và từ Kyushu đàn được phổ biến lên miền Bắc tận Tokyo.

Image

                                      Shamisen (đàn 3 dây)

Image

                                            Chikuzenbiwa

Từ một cây đàn Pipa của Trung Quốc, sang Nhựt Bổn, đã biến thành năm loại đàn khác nhau: Gaku Biwa trong nhạc Cung Đình, Moso Biwa trong chùa, Heike Biwa cho những người chuyên hát kể chuyện Heike, Satsuma Biwa phối hợp hai cách đàn MosoHeike, Chikuzen Biwa dành cho những nhạc sĩ tấu nhạc không lời. Mỗi nhạc khí đều giữ hình thức đặc thù, không có nhiều phím, chỉ bốn, năm phím, không đàn theo cách tạo nhiều chữ đàn, mà đàn chậm rãi, có nhiều chữ rung, nhấn theo phong cách của Nhựt Bổn.

Video Nghệ sĩ Biwa kể chuyện “Heike Monogatari”

 Image

Satsuma Biwa (薩摩琵琶) Heike Biwa (平家琵琶) Moso Biwa (盲僧琵琶)

– “Cám ơn Giáo sư. Giáo sư khuyên cháu nên gặp đàn Biwa nào để nhìn bà con?

– Đi tìm mỗi loại Biwa phải vào Hoàng cung, gặp các nghệ sĩ, vào chùa, cháu sẽ mất nhiều thì giờ lắm. Có thể vào Bảo tàng viện của Trường nhạc. Nếu muốn xem nhạc khí cổ phải đi đến Shosoin, Bảo tàng viện tại Nara.

Image

                     

                     Bảo tàng viện Shosoin tại Nara – Nhựt Bổn

– Cháu chỉ nghe Giáo sư Trần Văn Khê nói tại Bảo tàng viện Shosoin có cây đàn Ruanxian của Trung Quốc, mà cây đàn ấy là đàn mà Thúy Kiều, một nhân vật trong tác phẩm “Kim Vân Kiều” của cụ Nguyễn Du đã dùng để đàn cho Kim Trọng nghe. Cháu rất mong được đi viếng Bảo tàng viện Shosoin để gặp họ hàng Biwa, nhìn lại tận mắt cây đàn mang tên Nguyễn Cầm.

Đi Nara vào Bảo tàng viện Shosoin

Trong Bảo tàng viện Shosoin, đàn Tỳ Bà Việt Nam đi ngược dòng thời gian, gặp toàn những nhạc khí từ mấy thế kỷ trước trong những phòng khác nhau. Tỳ Bà Việt Nam chỉ dừng chân lại trước cây đàn mang tên Ruan Xian (Nguyễn Hàm) bề dài 107 phân, thùng tròn, đường kính 34 phân, trên cần đàn có 13 hay 14 phím. Tỳ Bà Việt Nam cúi đầu chào rồi hỏi nhỏ:

– Từ trước đến giờ, cháu chưa thấy cây đàn nào có 4 dây, thùng đàn tròn như trăng rằm, từ xưa được xếp vào loại Tỳ Bà, tức là loại “Hồ Cầm”, không do người Trung Quốc tạo ra. Xin đàn kể lại lai lịch của đàn cho cháu biết.

– Không ai biết rõ ta sanh ra từ đời nào. Chỉ có nhắc lại rằng vào cuối thế kỷ II, đầu thế kỷ III, một vị trong Trúc Lâm thất hiền tên là Ruan Xian (Nguyễn Hàm) là một danh cầm đàn Ruan Xian. Và vì vậy người ta gọi đàn ấy là Ruan Xian. Khi ta du nhập vào Nhựt Bổn, cũng có mang tên Genkan, do chữ Yueqin (Nguyệt cầm) âm ra.

Image

                                     Nguyễn cầm (Ruan xian)

Tranh vẽ Trúc Lâm Thất Hiền (7 người hiền trong rừng trúc), trong đó có Nguyễn Hàm là người cầm cây đàn Ruan Xian

Ta khác hẳn Yueqin Trung Quốc, vì đàn gọi là Nguyệt cầm dùng trong dân gian thùng tròn mà cần rất ngắn, có khi đàn mắc 4 dây, nhưng thật ra là 2 dây đôi. Còn đàn Ruan Xian 4 dây.

Image

                          Tranh vẽ Nguyễn Hàm đàn Ruan Xian

Tại động Đôn Hoàng, ta có được họa sĩ Trung Quốc vẽ. Chỉ có ta còn được tàng trữ tại đây. Những đàn khác là lai Nguyệt cầm. Nhưng người Nhựt không thích ta vì ta có nhiều phím và nói tiếng nhạc Trung Quốc chớ không nói được tiếng nhạc Nhựt Bổn, như các đàn Biwa mà cháu thấy trưng trong Bảo tàng viện này và hiện còn được thông dụng.

Nghe đâu bên Trung Quốc, nhạc sĩ đời nay có dùng lại một nhạc khí gọi là Ruan qin mà thùng to hơn thùng Yue qin nhiều. Từ mấy trăm năm nay, ta im hơi vắng tiếng và ngày nay không ai còn nhớ tới ta nữa. Và cũng không còn ai biết sử dụng ta để ghi lại âm thanh của ta trong băng từ hiện đại.

Video Nghệ sĩ Trung Quốc biểu diễn Nguyễn cầm trong chương trình “Phong hoa quốc nhạc”

                            Nghệ sĩ biểu diễn đàn Nguyễn cầm

Image

            Nghệ sĩ biểu diễn đàn Biwa (Ngũ huyền Tỳ Bà – 5 dây)

– Trong nước Việt Nam của cháu, Giáo sư Trần Văn Khê đã khẳng định rằng Thúy Kiều chỉ đàn Nguyễn cầm chớ không phải Tỳ Bà.

Nếu chỉ nhớ đến những câu:

Nghề riêng ăn đứt hồ cầm một chương.

Và ba lần Thúy Kiều đàn cho Kim Trọng nghe:

Bốn dây to nhỏ theo vần Cung Thương.

Khi bị Hoạn Thư bắt phải đàn cho Thúc Sinh nghe thì:

Bốn dây như khóc như than.

Sau khi Từ Hải chết, Kiều phải đàn cho Hồ Tôn Hiến nghe thì:

Bốn dây nhỏ máu năm đầu ngón tay.

Đàn xong, Kiều xin phép được về quê có câu:

Còn chi nữa, cánh hoa tàn,

Tơ lòng đã dứt dây đàn Tiểu Lân.

Mà Tiểu Lân là Phùng Tiểu Lân, vợ vua nước Tề, đàn Tỳ Bà rất hay. Sau khi nghe vua nước Tề bị giặc giết, vua Võ Đế nhà Châu bắt Tiểu Lân gả cho vua Đại Vương tên Đạt. Nhân khi đàn đứt dây đã làm bài thơ:

Tuy tự kim Nhật sủng

Du tích tích thời duyên

Dục tri tâm đoạn tuyệt

Ứng khẩu tất thương huyền.

Trong quyển “Kim túy tự tình”, do chính cụ Nguyễn Du chú giải, có bài thơ nôm dịch bài thơ của Tiểu Lân như sau:

Tuy là yêu mến ngày nay

Hãy còn nhớ tiếc những ngày trước kia

Nếu muốn biết ruột gan lìa

Thì nên xem lấy dây kia trên đàn.

Cây đàn gọi là Hồ cầm, có 4 dây, lại có đoạn Kiều đã nói thân phận mình mà nhắc đến Tiểu Lân là một danh cầm Tỳ Bà, vợ vua nước Tề, thì cây đàn ấy phải là Tỳ Bà.

Nhưng lại có câu:

Trên hiên treo sẵn cầm trăng

Vội vàng Sinh đã tay nâng ngang mày.

Cây đàn Thúy Kiều dùng là loại Hồ cầm, có 4 dây, lại có thùng tròn như trăng rằm thì chỉ Nguyễn cầm mới đầy đủ các yếu tố ấy.

– Hay quá! Ta chưa được nghe một câu chuyện về truyện thơ Kim Vân Kiều và không biết nhà đại thi hào Nguyễn Du lại để trong tay Thúy Kiều –  nhân vật chánh – cây Nguyễn cầm. Ta rất vui và cám ơn cháu làm cho ta đỡ bớt tủi thân vì từ lâu đã bị chìm trong quên lãng.

– Nguyễn Du còn nhắc đến đàn Nguyễn cầm trong một bài thơ khác viết bằng chữ Hán tựa là “Long Thành cầm giả ca”:

Long Thành giai nhân

Tính thị bất kỳ thanh

Độc thiện Nguyễn cầm

Cử thành chi nhân dĩ cầm danh.

Người đẹp ở Long Thành. Không biết tên họ là chi, mà riêng đàn Nguyễn cầm rất hay, nên người trong thành đều gọi là Cô Cầm.

– Tuy người đời nay trong các nước Đông Á quên hẳn ta, nhưng tại nước Việt Nam, trong hai áng văn chương kiệt tác, ta còn được nhắc đến, âu cũng là một chút an ủi cho ta. Cám ơn đàn Tỳ Bà Việt Nam đã đem cho ta niềm vui đó.

– Cháu xin từ giã đàn Nguyễn cầm để trở về Việt Nam.

– Chúc cháu lên đường bình an”.

ngu-huyen-ty-ba 14

                          Các nghệ sĩ biểu diễn Biwa Nhựt Bổn

Đàn Tỳ Bà Việt Nam yên lòng vì đã biết nguồn gốc của mình, đã gặp bà con họ hàng trong các nước Đông Á, rất vui vì còn có mặt trong dàn Nhã nhạc cung đình và Ban Ngũ tuyệt trong ca nhạc Huế. Đàn vào Nhạc viện Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, có đôi lời với các giảng viên dạy đàn Tỳ Bà:

– “Thưa các thầy cô, cha ông chúng ta có một phong cách đàn Tỳ Bà rất độc đáo. Chúng ta không nên bắt chước người Trung Quốc, vì còn rất lâu chúng ta mới có những nhạc công có kỹ thuật biểu diễn cao như nhạc công Trung Quốc. Bài bản chúng ta cũng không thể trong một thời gian ngắn có thể so sánh được với các Văn khúc, Vũ khúc của Trung Quốc.

Người Nhựt biết tạo một nét đặc thù cho các nhạc khí Heike Biwa, Satsuma Biwa và không bao giờ nghĩ đến cách đóng đàn Biwa, hay đàn Biwa theo cách của Pipa Trung Quốc, và nhờ đó được người yêu nhạc trên thế giới tìm nghe các đàn Tỳ Bà Nhựt Bổn không ngoại lai.

Các thầy cô nên suy nghĩ để học cho thấu đáo phong cách đàn Tỳ Bà và sáng tác những bài bản mới cho đàn Tỳ Bà mà không làm mất phong cách độc đáo của chúng ta. Xin lỗi thầy cô, nếu lời nói của Tỳ Bà này có làm phật lòng thầy cô”. 

TRẦN VĂN KHÊ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s