BÙI TRỌNG HIỀN : NGHỆ THUẬT HÁT VĂN THỜI NAY…**, VIETNAM 2007


  NGHỆ THUẬT HÁT VĂN THỜI NAY…**

… VÀ HỘI THI HÁT VĂN TẠI PHỦ DẦY

 

Trong vòng hơn 10 năm trở lại đây, tính từ khi lễ hội Phủ Dầy được khôi phục thì cũng là lúc hội thi Hát Văn nơi đây được tổ chức. Trước tiên, cần phải nói ngay rằng cả về hình thức lẫn nội dung, cuộc thi Hát Văn ở Phủ Dầy hoàn toàn không phải là một cuộcHát Văn thi cổ truyền.

So với Hát Văn thi thời xưa, cuộc thi ở Phủ Dầy mang mục đích khác. Ở đây, dụng ý làm đẹp thêm sắc mầu văn hóa, quảng bá nghệ thuật cho môi trường du lịch được đặt lên hàng đầu. Người có công đề xướng sinh hoạt nghệ thuật nay chính là anh Vũ Quang Triệu – hiện là Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin huyện Vụ Bản, kiêm Phó trưởng ban tổ chức lễ hội Phủ Dầy. Đây là một nhà quản lý văn hóa địa phương rất tâm huyết với tín ngưỡng Tứ phủ nói riêng, với văn hóa nghệ thuật cổ truyền nói chung. Anh là người đã từng cùng chúng tôi bươn trải trên khắp các nẻo đường để dò tìm những bậc cung văn lão thành cuối cùng của đất Thành Nam.

Quan điểm của Vũ Quang Triệu thật giản dị. Anh cho rằng nếu du khách về đất Kinh Bắc sẽ được nghe Quan họ trong những ngày hội làng thì khi về lễ hội Phủ Dầy, họ cũng phải được nghe Hát Văn – đặc sản nghệ thuật của quê hương Nam Định. Và, để tạo cơ hội cho du khách thập phương, anh cùng các cộng sự của mình tổ chức một cuộc thi Hát Văn định kỳ trong dịp lễ hội hàng năm. Thành phần dự thi bao gồm các cung văn hành nghề trên địa bàn Phủ Dầy hoặc những khách thập phương có khả năng hát Chầu Văn, Hát Xẩm và Ca Trù. Thí sinh có thể tự đăng ký hoặc do thủ nhang đền phủ nơi họ hành nghề tiến cử. Căn cứ vào bản Chương trình lễ hội Phủ Dầy năm 2002 của ban tổ chức, thì biểu mục bài thi bao gồm 2 phần:

*Phần một: Một bài Hát Văn lời mới (chủ đề ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, sự nghiệp đổi mới, gương người tốt việc tốt, về anh bộ đội Cụ Hồ, về người phụ nữ Việt Nam anh hùng) hoặc một bài lời cổ phục vụ một giá Chầu. Đây là phần thi bắt buộc.

*Phần hai: Một bài Hát Xẩm hoặc Ca Trù. Đây là phần không bắt buộc.

Bên cạnh đó, có thêm những quy định sau cho các thí sinh:

-Có dàn nhạc dân tộc phong phú, được sử dụng thuần thục, góp phần quantrọng nâng cao chất lượng tiết mục dự thi.

-Những người tham gia thi có trang phục, hóa trang đẹp, phù hợp với thể loại bài hát dự thi.

-Có khả năng diễn xuất, biết giao lưu với ban nhạc và khán giả.

-Thời gian dự thi của mỗi người không được quá 8 phút.

Thủy đình phủ Vân Cát- nơi diễn ra cuộc thi Hát Văn hội Phủ Dầy hiện nay

Ngoài ra, theo quy định của ban tổ chức, các thủ nhang đền, phủ phải có trách nhiệm cử người ra dự thi (ít nhất là 2 người, riêng Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát phải có ít nhất 5 diễn viên dự thi). Mỗi người về dự thi đều có quà lưu niệm, có giấy chứng nhận dự thi và có phần thưởng riêng cho những thí sinh đoạt giải. Ban giám khảo sẽ bao gồm những người có trình độ, kinh nghiệm hát Chầu Văn. Như vậy, nhìn vào quy định của ban tổ chức, chúng ta có thể thấy được điều gì?

Thứ nhất, về mục đích tổ chức, so với hình thức Hát Văn thi cổ truyền, cuộc thi ở Phủ Dầy hiện nay chỉ là một hội thi mang tính chất liên hoan nghệ thuật. Nó không nhằm mục đích sàng lọc để đặt định vị trí nghề nghiệp cho các cung văn như thời xưa. Do vậy, Hát Văn chỉ là điểm nhấn trong chương trình dự thi bên cạnh Hát Xẩm và Ca Trù. Trong đó, thí sinh có thể trình diễn Hát Văn mới màkhông nhất thiết phải trình tấu bài bản lời cổ. Ngoài ra, chúng ta sẽ thấy nhiều yếu tố mới khác như “dàn nhạc dân tộc phong phú“, “có khả năng diễn xuất, biết giao lưu với ban nhạc và khán giả” hay “thời gian dự thi tối đa là 8 phút”. Nhìn vào những yếu tố đó, chúng ta thấy rõ sự ảnh hưởng của quan điểm thẩm mỹ “nghệ thuật mới” vào đây như thế nào.

Bên cạnh đó, việc khống chế một thời gian ngắn như vậy cho các thí sinh rõ ràng sẽ ảnh hưởng đến các tiết mục dự thi. Dù thí sinh có thi bất cứ một bản văn cổ nào thì cũng phải cắt đầu, cắt đuôi cho gọn. Thời xưa thi Hát Văn, mỗi tối chỉ xếp được 2 người dự thi. Còn thời nay, mỗi buổi sáng hay chiều có thể xếp tới trên 10 người. Hơn nữa, quy định ở đây còn rất “thoáng” ở chỗ không bắt buộc thí sinh phải bốc thăm đề thi và vừa đàn, vừa hát như cổ truyền. Họ có thể tự chọn một tiết mục trong vốn liếng ít ỏi của mình và không cần một trình độ sử dụng nhạc cụ cao. Điều đó dẫn đến việc chúng ta sẽ không thể biết được năng lực nghệ thuật thực sự của họ.

Tóm lại, đứng về mặt loại hình, ta có thể thấy được biểu mục dự thi Hát Văn Phủ Dầy thiếu hẳn tính nhà nghề so với Hát Văn thi cổ truyền. Nó thực chất là một cuộcliên hoan Hát Văn mở rộng, mang tính quần chúng và rất phù hợp với mục đích quảng bá du lịch của nhà tổ chức.

Khách thập phương về dự hội Phủ Dầy

Thứ hai, về đối tượng dự thi, bên cạnh những cung văn đang hoạt động trên địa bàn, ban tổ chức còn cho phép cả khách thập phương tham gia. Đó cũng là một đặc điểm “mở rộng” và rất “quần chúng” của cuộc thi này. Ở đây, nhìn vào quy định về “nhiệm vụ cung cấp thí sinh” của các đền phủ (ít nhất 2 người, riêng 2 phủ chính: Tiên Hương, Vân Cát phải là 5 người), xem ra nhu cầu dự thi của các cung văn sở tại hơi thấp! Bởi nếu không tại sao ban tổ chức lại phải có những quy định bắt buộc đối với các thủ nhang như vậy?!

Theo điều tra của chúng tôi trên địa bàn Phủ Dầy, đúng là có rất nhiều cung văn ngại không muốn tham gia cuộc thi này. Thực tế đó đã tồn tại trong ít nhất vài năm qua. Chúng tôi đã chứng kiến tận mắt sự bức bối của một cán bộ trong ban tổ chức cuộc thi khi các thủ nhang tỏ thái độ thiếu nhiệt tình đốc thúc, “cung cấp thí sinh”. Qua tiếp xúc với các cung văn, chúng tôi nhận thấy tâm lý “ngại thi” đó một phần vì nhiều người tự cảm thấy năng lực kém, còn lại phần lớn họ đều muốn giành thời gian để “làm ăn”, kiếm tiền trong những ngày lễ hội.

Ở đây, cái mục đích kinh tế lại được đặt lên hàng đầu hơn là cái danh đạt được từ cuộc thi. Rõ ràng giải thưởng và giấy chứng nhận dự thi ở đây không đủ sức hấp dẫn và uy lực đối với các cung văn. Đấy cũng là điều khác biệt cơ bản với Hát Văn thi cổ truyền. Thời xưa, ngoài sự danh giá, giải thi Hát Văn còn có giá trị như một thứ “chứng chỉ” hành nghề cho cung văn trong môi trường các chân đồng sành điệu. Theo các nghệ nhân lão thành, xưa nếu không thi thì chẳng ai mời làm, còn thời nay không cần thi vẫn làm ăn tốt! Xã hội hiện nay đời sống khá sung túc, nảy sinh quá nhiều con nhang đệ tử. Mà đại đa số họ đều không phân biệt được đâu là cung văn có nghề. Như chúng tôi đã trình bày ở phần trên,môi trường thưởng thức xuống cấp thì tất nhiênmôi trường “sản xuất và phân phối” nghệ thuật cũng xuống theo. Đó là quy luật tất yếu.

Thứ ba, so với cổ truyền, thành phần ban giám khảo ngày nay về cơ bản cũng có nhiều điểm khác. Không còn quy chế chấm thi kiểu “thưởng, phạt” khắt khe đến từng chi tiết nghệ thuật. Không còn sự tham gia cùng thí sinh của người giám khảo với vai tròcầm chầu. Quan sát trên thực tế, ban giám khảo cuộc thi Hát Văn ở Phủ Dầy thường chấm điểm một cách khái quát trên toàn bộ. Điều đó là phù hợp với mục đích và những tính chất đã phân tích của cuộc thi này.

Còn về năng lực nghệ thuật của ban giám khảo, như đã trình bày, trong thời đại ngày nay, chúng ta không còn nhiều những bậc cung văn lão luyện cũng như những người sành điệu thực sự. Bởi vậy, với sự có mặt của nghệ nhân tài danh Nguyễn Thế Tuyền trong ban giám khảo cuộc thi Hát Văn Phủ Dầy, ban tổ chức hoàn toàn có thể tin tưởng vào kết quả thẩm định các thí sinh. Bởi ông là một trong số rất ít những cung văn bậc thầy còn lại ở đất Thành Nam – là người mà chúng ta cần sớm có chế độ đãi ngộ và khai thác tài năng nếu chúng ta muốn bảo tồn những giá trị tinh túy nhất của nghệ thuật Hát Văn.

Theo dõi các cuộc thi Hát Văn tại Phủ Dầy trong vài năm gần đây, chúng tôi nhận thấy có một số đặc điểm đáng lưu ý. Chẳng hạn nếu so sánh cuộc thi năm 2001 và năm 2002, chúng ta sẽ thấy số lượng thí sinh giảm một cách đáng kể. Nếu năm 2001 có 36 thí sinh thì năm 2002 chỉ có 27 thí sinh. Phần lớn trong số họ đều là người Nam Định. Số còn lại đến từ 3 tỉnh Thái Bình, Ninh Bình và Thanh Hóa. Họ đều là những cung văn đang hoạt động trên địa bàn Phủ Dầy. Không có trường hợp ngoại lệ. Như vậy, ở đây không có khách thập phương cũng như cung văn hành nghề ngoài địa bàn về tham dự cuộc thi. Trong các cuộc thi, các thí sinh bao giờ cũng trình tấu một bản Văn cổ truyền làm tiết mục chính. Tiết mục phụ (Hát Văn lời mới hay Hát Xẩm hoặc Ca Trù) có rất ít người đăng ký dự thi.

Như vậy, trong chương trình lễ hội đề ra, tiết mục chính làHát Văn lời mớibuộc phải đổi thànhHát Văn lời cổ. Trên thực tế, các cung văn hiện nay rất ít khi hát những bài Văn lời mới. Họ hầu như không thuộc và cũng không có nhu cầu sáng tác những nội dung lời ca mới. Bởi nghề của họ là dâng văn hầu thánh. Do vậy, đây là một sự thay đổi nội dung tiết mục hết sức linh hoạt của ban giám khảo cuộc thi. Bên cạnh đó, qua cuộc thi, cũng thấy rằng hiện nay không còn nhiều người biết hát Ca Trù và Hát Xẩm nữa.

Cung văn đền Sòng Sơn- Thanh Hóa

Căn cứ vào danh sách các thí sinh năm 2002, chúng tôi thống kê được 12 người đã từng tham dự cuộc thi năm 2001. Có thể thấy đó là những cung văn có tinh thần trách nhiệm cao đối với phong trào. Những người như vậy thật đáng được ban tổ chức biểu dương khích lệ. Trong số đó, chúng tôi nhận thấy có tới 6 người có tiết mục dự thi trùng với năm trước. Đó là các cung văn:

1.Trần Văn Thêm (Vụ Bản, Nam Định) – thi lại văn Mẫu Thoải.

2.Trần Văn Lợi (Vụ Bản, Nam Định) – thi lại văn Chầu Bé.

3.Trần Viết Trường (Vụ Bản, Nam Định) – thi lại bài Ca trù “Sắc xuân”.

4.Trần Văn Dũng (Vụ Bản, Nam Định) – thi lại văn Chầu Bé Thượng.

5.Tạ Quang Hoàn (Kim Sơn, Ninh Bình) – thi lại văn Cô Bé Thượng Ngàn.

6.Phạm Thị Bòng (Yên Khánh, Ninh Bình) – thi lại bài Hát Xẩm “Ninh Bìnhquê tôi”.

Hiện tượng chọn bài cũ để thi lại nếu xét về mặt vốn nghề thì xem ra những cung văn này có vẻ như biết ít bài bản và kém năng lực nghệ thuật. Song nếu phân tích kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy không hẳn như vậy. Ở đây, trước hết cần tách 2 thí sinh thi lại bài Hát Xẩm và Ca Trù – là 2 tiết mục phụ. Đúng là không thể trách họ được bởi đây là 2 thể loại cổ nhạc hiện đã thất truyền khá nhiều bài bản và làn điệu. Đòi hỏi các cung văn phải biết nhiều bài bản Hát Xẩm và Ca Trù là một việc bất khả thi trong thời “hiện đại”, đặc biệt là Ca Trù – một thể loại mà kỹ thuật thanh nhạc rất phức tạp.

Đối với 4 thí sinh thi lại tiết mục chính – Hát Văn, căn cứ vào cấp độ nghệ thuật khó – dễ của các bản Văn thi, chúng tôi chia làm 2 loại.

Loại thứ nhất gồm 3 thí sinh có bản Văn thi là:Chầu Bé, Chầu Bé Thượng NgànCô Bé Thượng Ngàn. Trong giới cung văn nhà nghề, đây được coi là 3 bản Văn dễ trình tấu nhất. Sơ đồ làn điệu đặt định trong các bản Văn này thuộc vào loại dễ hát nhất trong hệ thống các làn điệu Hát Văn. Do đó, có thể thấy các cung văn chọn đề thi này dường như có năng lực nghệ thuật chưa cao. Có thể vì vậy mà họ không dám so tài ở những bản Văn khó hát hơn trong hệ thống Văn chầu.

Loại thứ hailà thí sinh Trần Ngọc Thêm với bản Văn thi:Mẫu Thoải. Đây là một trong những bản Văn mà giới nhà nghề thường xếp vào loại mẫu mực và khó hát nhất. Trong thi Hát Văn thời xưa, văn Mẫu Thoải luôn được dùng như một đề thi phổ biến bởi độ dài cũng như độ phức tạp của nó. Vì vậy, việc thi lại bản văn này của ông Thêm lại thể hiện một trình độ cung văn ở tầng bậc cao.

Cũng trên cách nhìn đó, chúng ta có thể hiểu được phần nào mặt bằng trình độ nghệ thuật của các cung văn tham dự 2 cuộc thi năm 2001 và năm 2002.

Theo thống kê của chúng tôi, ứng với tổng cộng 51 cung văn tham dự 2 cuộc thi, số lượng các bản văn thi gồm 20 biểu mục:

+Công Đồng

+Mẫu Đệ Nhất, Mẫu Thoải

+Quan Đệ Tam

+Chầu Mười, Chầu Bát, Chầu Đệ Nhị, Chầu Lục, Chầu Bé, Chầu Bé Thượng, Chầu Năm, Chầu Năm Thượng, Chầu Bà, Chúa Thác Bờ.

+Cô Đôi Cam Đường, Cô Bơ, Cô Chín, Cô Bé, Cô Bé Thượng, Cô Bé SuốiNgang.

Trong đó, đối với giới cung văn nhà nghề thì ngoại trừ 6 bản Văn là:Công Đồng, Mẫu Đệ Nhất, Mẫu Thoải, Quan Đệ Tam, Cô Bơ Cô Chín, các bản Văn còn lại đều thuộc vào loại dễ hát. Như thế, các bản Văn loại khó hát chỉ chiếm 30% trong tổng số các tiết mục dự thi. Theo đó, chúng ta có thể tạm kết luận rằng phần lớn (70%) các cung văn dự thi không dám đua tài với đồng nghiệp ở cấp độ cao. Hiện tượng đó đã phản ánh phần nào trình độ nghề nghiệp của họ. Nó không nằm ngoài những gì mà chúng tôi đã phân tích.

Ngoài ra, trong 6 bản Văn dạng khó hát vừa nêu thìCông Đồng, Mẫu Đệ Nhất, Mẫu Thoải Quan Đệ Tam là những bản văn bao chứa những làn điệu thuộc loại phức tạp và tinh tế nhất của thể loại Hát Văn. Tiếp xúc với các cung văn trình diễn những bản Văn này, chúng tôi nhanh chóng hiểu được vấn đề. Phần lớn họ đều là những cung văn thuộc loại dòng dõi. Cha truyền con nối, họ thực sự là những thành phần ưu tú trong giới cung văn đang hành nghề tại Phủ Dầy. Kiểm tra những dòng họ đó, chúng tôi không khỏi kinh ngạc trước nhữngphả hệ cung văn đồ sộ. Nó đã phản ánh đúng rằng đất Nam Định là cái nôi của nghệ thuật Hát Văn. Xin xem 3 phả hệ cung văn dưới đây(Lưu ý: chỉ ghi danh nhữngcung văn trong dòng tộc).

 

DÒNG HỌ ĐÀO (Ý Yên- Nam Định)

 

DÒNG HỌ TRẦN (Vụ Bản- Nam Định)

 

Ghi chú: Trong dòng họ này, 5 ông Trần Văn Quý, Trần Văn Hỳ, Trần Văn Khắc, Trần Văn Sinh và Trần Văn Tiến là 5 anh em con chú, con bác. Bà Trần Thị Thái (con ông Trần Văn Quý) lại đi làm dâu họ Đào bên Yên Đồng – Ý Yên (xem phả hệ họ Đào). Do vậy, bà Đào Thị Phòng ở Ý Yên (con bà Trần Thị Thái) là cháu gọi ông Trần Văn Thêm bằng cậu.

 

DÒNG HỌ NGUYỄN (Xuân Trường- Nam Định)

 

Ghi chú: Trong phả hệ này, bà Trịnh Thị Nhậm là vợ lẽ của ông Nguyễn Đức Hiệp. Ông Bùi Văn Đông và ông Nguyễn Thế Tuyền là thuộc dòng vợ cả của ông Hiệp.

 

Tất nhiên, cần phải nói ngay rằng không có ai trong số họ đạt được chuẩn mực tuyệt đối của một cung văn lão luyện như thời xưa. Người này được cái nọ thì lại mất cái kia! Chẳng hạn người thì hát hay nhưng lại đàn dở. Người thì có ngón phách, roi trống xuất sắc nhưng hát lại bình thường và không biết đàn. Người thì thuộc rất nhiều điệu nhưng hát không hay và đàn không tinh luyện.v.v.. Tuy vậy, so với các cung văn đang hoạt động ở Phủ Dầy mà chúng tôi đã được nghe trong vài năm qua, họ vẫn đáng được xếp hạng cao nhất. Với phương pháp chắt lọc tinh chất, trong số đó, chúng tôi cũng xác định được những cung văn ưu tú hơn cả. Họ đã trở thành một trong những đối tượng được chúng tôi sưu tầm và nghiên cứu tại địa bàn Nam Định.

Như vậy, có thể khẳng định cuộc thi Hát Văn tại lễ hội Phủ Dầy đã thể hiện rất nhiều mặt tích cực đối với môi trường văn hóa nghệ thuật nói chung. Nó đã, đang và sẽ góp phần không nhỏ thu hút khách thập phương về với Phủ Dầy. Ở đây, cần phải thấy rằng với những mục đích đã đề ra của nhà tổ chức thì cuộc thi này hoàn toàn đạt chất lượng cả về hình thức lẫn nội dung. Song, dưới góc độ nghệ thuật, nếu muốn nâng cấp nó, chúng tôi cho rằng vẫn có thể bổ xung nhiều ý tưởng khác nữa.

Thông qua cuộc thi này, chúng tôi đã có cơ hội tiếp xúc với nhiều tài năng xuất sắc trong giới cung văn đất Thành Nam. Đó là ông Trần Văn Thêm (Vụ Bản, Nam Định), bà Đào Thị Phòng (Ý Yên, Nam Định) và đặc biệt là vị giám khảo trụ cột của cuộc thi – cung văn tài danh Nguyễn Thế Tuyền. Thông qua họ cộng với sự giúp đỡ hết mình của anh Vũ Quang Triệu và chị Vũ Thị Thường (Phòng Văn hóa – Thông tin Vụ Bản), chúng tôi đã tiếp cận được 2 bậc cung văn lão thành cuối cùng của Nam Định là bà Đào Thị Sại (Ý Yên, Nam Định) và ông Bùi Văn Đông (Xuân Trường, Nam Định). Trong đó, bà Đào Thị Sại (90 tuổi) là cô ruột của bà Đào Thị Phòng, còn ông Bùi Văn Đông (86 tuổi) là anh rể của ông Nguyễn Thế Tuyền.

 

*

 

Trên đây là những ý kiến của chúng tôi dưới góc độ nghiên cứu Âm nhạc dân tộc học. Tuy nhiên, ở những góc nhìn khác, nhiều người lại nhận định không giống như vậy. Họ cho rằng “văn hóa nghệ thuật phải vận động, phát triển không ngừng, phải mang dấu ấn thời đại“. Họ nói “cần phải nhìn dưới góc độ văn hóa và nhìn vào sự chấp nhận của quảng đại quần chúng để thấy rằng nghệ thuật Hát Văn hiện nay vẫn đang trên đà phát triển tốt đẹp“. Và, “hãy để cho văn hóa nghệ thuật phát triển tự nhiên, khán giả sẽ là người thầy lớn nhất, là người phán xét cuối cùng“(!) Những ý kiến kiểu như vậy thường thấy ở những người không có sự am hiểu về nghệ thuật Hát Văn. Họ chỉ xét đoán sự việc ở cái gọi là “tầm vĩ mô“. Còn chúng tôi thì luôn cầu toàn cho sự phục hưng tối đa mọi giá trị văn hóa nghệ thuật trong tín ngưỡng Tứ phủ. Nếu dựa vào quan điểm của họ thì hẳn không còn gì để bàn cãi nữa!!!

 

Mùa Xuân 2004

http://siphubacha.multiply.com/journal/item/59

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s