PHLANHOA : Ví dặm là một loại hình nghệ thuật tổng hợp.


Ví dặm là một loại hình nghệ thuật tổng hợp.

  Ví dặm là một loại hình nghệ thuật tổng hợp – Bài viết của Phlanhoa  
     
(12h: 11-07-2010)
Cần phải khẳng định “Ví dặm” là một loại hình nghệ thuật tổng hợp. Ví dặm hoàn toàn không đơn thuần là một thể loại âm nhạc dân gian như chèo, tuồng, hay quan họ. Bởi những loại hình âm nhạc dân gian đó có người viết sẵn lời, còn diễn viên chỉ việc thuộc lời là diễn, có chăng chỉ là sự sáng tạo trong khâu diễn xuất mà thôi. Riêng vì dặm thì khác, diễn viên không những phải hát hay những làn điệu không thôi, mà còn phải tự sáng tác lời. Hơn thế nữa, lời hát còn phải sáng tác nhanh để đối đáp tại chỗ, đòi hỏi diễn viên phải có năng khiếu văn chương, phải tài ứng khẩu đối đáp, phải uyên thâm về chữ nghĩa, sử học, triết học, phải tận tường về cuộc sống. Hơn thế nữa, ví dặm có một nét đẹp tuyệt vời mà các loại hình âm nhạc dân gian khác không có, đó là đào nương vừa hát vừa lao động sản xuất. Hình ảnh người con gái xinh đẹp, chăm ngoan, vừa quay xa kéo sợi dệt vải, vừa đáp lễ tài tình với khách văn chương, sẽ trở nên đẹp đẽ và ý nghĩa hơn nhiều so với “trúc đứng đầu đình”. Do vậy, việc trở thành kép hát của phường vải có lẽ cũng khó khăn gấp bội so với việc trở thành kép hát trong các loại hình dân gian khác. Đây vừa là điểm nổi trội, lại vừa là điểm khó khăn cho việc phát triển lâu bền cho ví dặm.Trong Ví dặm, nghệ sĩ vừa hát vừa lao động sản xuất.         

 

Tấn Tần rắp ranh,

Vì chưng kéo vải mới sinh ra phường.

Nguyệt dạ canh trường,

Dăm ba  o ngồi lại,

Trước là nghề bông  vải,

Sau đàn hát vui cười,

Cuộc thanh lịch vui chơi…

 

Chỉ mấy câu thôi, chúng ta cũng hình dung ra được ví phường vải được hình thành như thế nào. Ấy vậy mà ở Nghệ – Tĩnh đâu chỉ có mỗi phường vải là có hát ví, mà còn có ví phường cấy, ví phường nón, ví  phường củi vv… Bởi vì như tôi đã nói ở trên, nghệ sĩ hát ví vừa hát vừa lao động sản xuất, nên mỗi phường có thủ tục nhập cuộc riêng tùy vào loại hình lao động sản xuất.

 

Nếu như phường muối :

Sớm mai quảy gánh đi ra,

Chờ nhau Đồng Gác*  phường ta đủ đầy.

 

Thì phường chè lại :

Dừng chân ở trại Cổ Cò *

Gặp bầy gặp bạn hát hò vài câu,

Lấy câu tình nghĩa làm đầu,

Cho dù nắng dãi mưa dầu cũng cam.

 

Không chỉ vừa hát vừa lao động, nghệ sĩ hát ví đồng thời còn là người sáng tác lời ca:

 

Đồn đây có gái hát tài

Để ta đối địch một vài trống canh

Dẫu thua, dẫu được cũng đành,

Bõ công đèn sách học hành bấy lâu.

 

Chà, đi hát cho mà để “bõ công đen sách…” , nghe cứ ngỡ như đi thi vậy. Đó là lời dạo cảnh đánh tiếng của kép nam muốn nhập cuộc vui, khi đi qua phường vải, động lòng nghe câu ví xa đưa. Nhưng chàng trai chưa chắc đã vào được bên trong để mà coi người đẹp vừa hát vừa quay tơ dệt vải,  vì thủ tục chào hỏi khá gay cấn đúng như là một cuộc thi sát hạch trình độ và tư cách chàng trai. Từ lúc chàng mở lời xin qua ngõ, các cô gái sẽ cử người nói lời chào, lời hỏi thăm tên tuổi, địa chỉ, quê quán và thách đối để kiểm tra tài năng của chàng khách đến đâu.  Cái khó là người đẹp phường ví ý nhị mở lời bằng thơ, lại là thơ của chính nàng sáng tác:

 

Hỏi chàng khách lạ đàng xa

Đến đây cân sắc hay là kết duyên?

 

 Nên chàng trai cũng phải tỏ ý mình là người lịch lãm có học :

 

– Sa chân bước xuống cõi tiên,

Trước thời cân sắc, sau kết duyên Châu Trần.

 

Ví dặm là một cuộc chơi chữ  trí tuệ

Bạn có biết vì sao người ta gọi hát ví phường vải là một “cuộc hát”, mà không phải là một buổi hát,  hay là một bài hát? Gọi là một cuộc hát bởi vì hát ví phường vải có tới ba lớp, chín hồi, từ hát dạo, hát chào, …cho tới hát tiễn, nội dung kết cấu thứ tự chặt chẽ. Trong đó lớp hai có phần hát đố, hát đối, hát nghịch là  lớp đấu trí gay cấn của các kép hát.  Thời gian kéo dài  bao lâu, một buổi, ba buổi hay một tháng, không hạn định trước được, mà phải phụ thuộc vào kết quả đấu trí của hai bên nam thanh nữ tú, chỉ khi nào ngã ngũ, cuộc hát của phường vải mới kết thúc được.

 

Một cái cổng đơn sơ “nhà nàng” gần như  không khép bao giờ, vậy mà nhiều lúc khó hơn qua “quan ải”, nhận phải câu đối khó, các kép nam thậm chí không thể đáp lời phường vải ngay được, phải về nhà vắt óc những mấy ngày, đôi khi đến cả tháng trời để sáng tác lời,  mới hòng hát sao cho vừa lòng đẹp ý phường vải.  Sự thông minh của các cô đào phường vải tạo cho khách văn chương một cảm giác tò mò, vừa khó khăn, lại vừa khích lệ bùng phát tài năng. Có lẽ đây chính là điểm cuốn hút say mê,  dẫn đến kết quả kép nam của môn hát ví toàn là những bậc nho văn uyên bác, đó là điều mà không một nghệ thuật dân gian nào khác có được.

 

Khởi đầu để cho khách lạ dễ dàng nhập cuộc, các cô gái chỉ đưa ra những câu hát với ý nghĩa đơn thuần là chào, hỏi thăm thân thế như trên, nhưng các chàng trai chớ vội chủ quan:

 

Mừng chàng quần áo mọi màu,

Quần hồ lơ trứng sáo, áo trắng phau cánh cò.

 

Các cô bắt đầu trổ tài chơi chữ, chơi tiếng rồi đấy : “hồ ” (bột) và “trứng sáo” là một màu, “trắng phau” và “cánh cò” cũng là một màu trắng.  Và để xem chàng trai đối lại thế nào :

 

– Mừng nàng má phấn môi son,

Áo màu huyền cánh quạ, tóc xanh non đuôi gà .

 

Đối được thế là cũng giỏi rồi, cũng coi như có thể nhập cuộc hát ví rồi. Nhưng để đánh giá người khách đến chơi là bậc tài trí nào trong thiên hạ, các diễn viên phường ví sẽ nâng dần độ khó của vế đối :

Ra về thiếp dặn thiệt nha,

Mai răng cũng lại đàng nhà thiếp chơi.

 

Đến đây thì các cô không chỉ chơi chữ, mà còn là chữ Hán -Nôm cớ đấy, “thiệt” là lưỡi, “nha” là răng, như vậy cả hai câu của các cô đều nói đến răng với lưỡi. Chá chà, nữ nhi mà văn chương cỡ đấy thì nam nhi tính sao đây?

 

Chưa khi hương vị ngát nồng

Bóng dần trước dậu, sao đông láy đoài.

 

Với tài dùng chữ nghĩa có tầm cỡ, diễn viên phường ví có thể gộp cả “cầm kỳ thi tửu”, “tuyết nguyệt phong hoa”, “xuân hạ thu đông” chỉ trong hai câu như thế này, thì người chơi tìm được lời mà đối cho đặng cũng toát mồ hôi hột chứ chả chơi:

 

Thơ đông tuyết, cờ thu phong

Đờn vui hạ nguyệt, rượu nồng xuân hoa.

 

Ví dặm đòi hỏi người chơi phải tinh tường sử sách, phải có kinh nghiệm cuộc sống, đạo đức tư cách:

 

– Thuyền quyên muốn hỏi anh hùng

Ông chi thuở trước vun trồng cây Lê?

 

– Đến đây hỏi bạn học trò,

Ngày xưa ông Thuấn cày bò hay trâu?

 

– Đố chàng quán cổ thông kim

Tình hình thế giới nổi chìm dường bao?

 

– Tiếng đồn anh học chữ ngoài triều

Chị dâu rớt xuống giếng, nắm đằng nào kéo lên?

 

Ví dặm là yêu thương sâu đằm

Bởi vì lời đối đáp trong ví dặm là chắt lọc của trí tuệ, được trải qua cao trào đấu trí minh mẫn, rồi đằm sâu trong sự cảm phục tài trí của nhau, cho nên cái kết của một cuộc hát ví thường có nhân hậu để đời. Khi cuộc hát tàn canh thì đồng thời cũng ươm mầm nên những mối tình keo sơn bền chặt. Ví dụ  như o Cúc nặng tình với Nguyễn Du, o phường vải Hoàng Trù nhan sắc thuở nào, đã trọn đời thủy chung với chí sĩ Phan Bội Châu. “Trai khôn tìm vợ chợ đông, gái khôn tìm chồng giữa chốn ba quân” há chẳng phải là đây sao? Liệu có sự ứng xử thanh lịch nào tuyệt vời hơn khi nam thanh nữ tú dùng âm nhạc để ngỏ lời tình yêu. Lời của ví dặm không phải do một vài tác giả ngồi gom góp kinh nghiệm của mình để soạn ra phục vụ người đời,  mà lời và nhạc của ví dặm được soạn ra từ trái tim người hát, là lời thật của tình yêu, tình trong ví dặm là tình mặn nồng keo sơn của kép hát chính, cho nên có nghe là có sâu đằm da diết dấy lên trong lòng.

 

Ai về về với ai ơi,

Ai ngược ngược với, ai xuôi xuôi cùng.

***

Anh về mai đã lên chưa,

Để em bưng bát cơm trưa em chờ?

– Cơm trưa em cứ ăn đi,

Còn lưng cơm túi (tối), em thì đợi anh.

 

Ví dặm quyến rũ mê say

Không động lòng say mê sao được khi mỗi lời hát cất lên,  thâm ý chỉ bộc lộ nửa chừng,  nửa thâm tình còn lại bị người hát ý tứ dấu vào đâu đó, lẩn khuất trong không gian, trong cỏ hoa, sông núi, trăng sao, đất trời… Đúng là cái kiểu “người khôn ăn nói nửa vời” như thế chỉ có gái ngoan và chính nhân quân tử mới có, xô đẩy cuộc hát vào một kết cục người về, người ở đều lưng chừng cảm xúc cái kiểu  “nửa trong như đã, mặt ngoài còn e”. Nên mới than thở mà rằng:

 

Nửa về nửa muốn ở đây,

Nửa thiên địa vận, biết xây đường nào?

 

Phường vải thì cũng dường như nửa thì muốn đoan chính, tiễn đưa khách ra về kẻo trời đã khuya, nửa lại muốn níu giữ bạn hát ở lại dốc hết tâm tình cho trọn canh. Với những lời hát non biển như thế này, nếu bạn là người trong cuộc liệu có vô tư ra về nổi hay không?

 

Anh về em chỉ ngong theo,

Ngong truông truông rậm, ngong đèo đèo cao. ..

 

Chàng về ngoảnh mặt  lại đây,

Em ngong một  chút, đỡ khuây cơn buồn.

 

Rốt cuộc thì bậc chính khách quả là đã không thể dấu mình:

 

– Lời sao cặn kẽ chí tình,

Nàng ơi ở lại cho anh lên tàu,

Mình đang trò chuyện cùng nhau,

Trách con gà kia vội gáy, giục mau ba tuần.

 

Làn điệu da diết, lời hát sâu sắc, đấu trí tài tình, yêu thương chân tình, kết cục có hậu, đó là lý do vì sao ví dặm có sức cuốn hút cả những bậc tri thức tài cao học rộng như Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Phan  Bội Châu cùng tích cực tham gia làm kép hát.  Để rồi khi người quân tử vì xã tắc giang sơn mà ra đi không về, phường vải ở lại vẫn tha thiết đợi chờ, thủy chung trọn đời, tình yêu của họ trở thành bất hủ.

 

Nước chảy cho đá trôi nghiêng,

Chàng lo chung thiên hạ, thiếp sầu riêng một mình. *

Ước mong

Ví dặm là tâm hồn, là con tim yêu thương, là trí tuệ uyên bác chỉ có miền địa linh nhân kiệt mới có; là tinh hoa được chắt chiu từ giai điệu trữ tình của âm nhạc, tinh túy của văn chương, vẻ đẹp của lao động sản xuất và văn hóa ứng xử ấm tình làng quê cộng lại, nên ví dặm trở nên đặc biệt sâu sắc, quý giá  và hiếm hoi vô cùng. Để có một ngày, thế giới biết đến ví dặm, ngành văn hóa Nghệ An – Hà Tĩnh cần phải có kế hoạch duy trì và phát triển hợp lý.  Tôi tin tưởng rằng, nếu các nhà văn hóa thế giới được giới thiệu cặn kẽ về ví dặm, sẽ không thể không tâm đắc, khi mà  Nguyễn Du, Hồ Chí Minh cũng đã từng tâm đắc ví dặm. Đơn giản vì những con người vĩ đại ấy cũng là danh nhân văn hóa thế giới.


http://thuongyenho.violet.vn/entry/show/entry_id/5985387/cat_id/5095757

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s