Ví dặm – “giấy thông hành” của xứ Nghệ


Ví dặm - “giấy thông hành” của xứ Nghệ Liên hoan Cụm 1 tại Diễn Châu.

 

Ví dặm – “giấy thông hành” của xứ Nghệ

(LĐCT) – Số 25 – Chủ nhật 01/07/2012 09:22

Từ ngày 23 – 26.6.2012 tại thành phố Vinh (Nghệ An) và vùng phụ cận diễn ra Liên hoan dân ca ví dặm xứ Nghệ năm 2012. Khác với những Liên hoan trước, năm nay lần đầu tiên Liên hoan ví dặm hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh cùng tổ chức.

 

Liên hoan khai mạc vào tối 23.6 tại Quảng trường Hồ Chí Minh, sau đó khoảng 600 nghệ nhân – diễn viên vượt qua vòng ngoài, thuộc 21 đoàn nghệ thuật quần chúng sẽ biểu diễn tại thành phố Vinh, thị xã Cửa Lò, huyện Nghi Xuân và huyện Nam Đàn.

Theo thống kê sơ bộ, kho dân ca xứ Nghệ có khoảng 30 làn điệu, trong đó ví chiếm tới mươi làn, dặm chiếm dăm, bảy làn, còn lại là hò vè.

Gắn bó hữu cơ với lịch sử ngàn năm hình thành, phát triển của một vùng quê giàu văn hóa và truyền thống yêu nước, ví dặm xứ Nghệ là một trong những đặc sản của bản sắc văn hóa Việt Nam.

Ví và dặm là hai làn điệu vừa tương đồng vừa khác biệt.

Ví ngâm vịnh các thể thơ truyền thống (lục bát, song thất lục bát, lục bát biến thể). Dặm là thể hát nói bằng thơ ngụ ngôn và vè 5 chữ, có tiết tấu, có phách mạnh phách nhẹ, có nhịp nội nhịp ngoại.

Ví luôn tạo ra môi trường sáng tạo phóng khoáng, sự phóng khoáng của ví thể hiện ở độ co dãn của bài, nó tuỳ thuộc vào độ dài ngắn của ca từ. Âm điệu cao thấp của ví cũng mang tính ngẫu hứng, nó tạo cho người nghe cảm giác man mác, da diết, thân tình:

Ơi là bạn tình ơi/ Đồng thẳng cánh cò bay/ Cánh diều vui chao liệng/ Em mặc áo nâu sồng/ Gió thổi mà nón nghiêng/ Theo tay người lúa vượt mà lên.

Có nhiều loại ví như ví đò đưa, ví phường vải, ví phường cấy, ví phường võng, ví phường chè, ví đồng ruộng, ví mục đồng, ví ghẹo…. Ví mục đồng thiên về chất hài hước, tươi trẻ, hồn nhiên, phù hợp với lứa tuổi trường làng; ví ghẹo thiên về dí dỏm, nghịch ngợm, thông minh nhưng không quá đà gây phản cảm:

– Tiết thanh nhàn thong thả/ Muốn thăm hỏi vài câu/ …Thường thì mũi tìm trâu/ Trâu đâu tìm chạc mũi?
Em đã có chồng rồi/ Em đã có lứa rồi/ Vung đã úp vừa nồi/ Đũa đã ghép thành đôi/ Bạn đừng có ỡm ờ với tôi!

Dặm giàu tính kể lể, tự sự, tự tình, khuyên răn, giãi bày…. Có nhiều điệu dặm như dặm kể, dặm xẩm, dặm vè, dặm nối, dặm cửa quyền, dặm ru… Thông thường một bài dặm có nhiều khổ, mỗi khổ có 5 câu (câu 5 điệp lại câu 4), mỗi câu có 5 từ. Tuy vậy bài dặm vè không phân khổ một cách rõ ràng, mà có khi hát một lèo hàng chục, hàng trăm câu, mỗi câu cũng không nhất thiết 5 chữ, mà có thể 4 hoặc 6 – 7 chữ theo biến thể của lời thơ. Có loại dặm dí dỏm, châm biếm, trào lộng, lại có loại dặm giao duyên giàu chất trữ tình.

Ai vô xứ Nghệ thì vô/ Quê hương của các cụ đồ còn đây/ Gió lào thổi suốt đêm ngày/ Khô cả ngọn cỏ cành cây bên đường/ Không khô chữ nghĩa văn chương…

Nghe điệu dặm kéo chài ta cảm nhận được sự mênh mang của sóng nước dòng Lam: Nếu không có sông Lam/ Núi Hồng buồn biết mấy/ Núi Hồng không đứng đó/ Sông Lam xanh cũng thừa…Và bao câu đò đưa/ Thả neo vào lịch sử… Núi Hồng và sông Lam/ Để muôn đời sừng sững/ Núi cao cho dáng đứng/ Sông dài cho bước đi…

* *

 

Liên hoan Cụm 2 tại Đô Lương.

Nhắc đến địa danh xứ Nghệ, người ta nghĩ đến núi Hồng, sông Lam, nghĩ đến làn điệu ví dặm. Nguồn sữa ví dặm xứ Nghệ không những nuôi dưỡng, còn là nơi neo đậu bao tâm hồn lồng lộng gió muôn phương, và những tâm hồn lớn, những con người vĩ đại của Nghệ – Tĩnh nói riêng và cả nước nói chung Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Hồ Xuân Hương, Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh… đã góp phần tôn đắp chất trí tuệ dân gian để ví dặm trở thành di sản vô giá trong dòng chảy văn hoá dân gian.

Sách cũ chép rằng: Trong thời gian sống tại quê làng Tiên Điền huyện Nghi Xuân, Nguyễn Du thường sang Trường Lưu đàm đạo với bạn văn chương. Thôn nữ Trường Lưu nổi tiếng đẹp người đẹp nết, chăm chỉ dệt lụa xe tơ, Nguyễn Du cùng các nho sĩ trong vùng có mặt tại Trường Lưu không thể bỏ qua cơ hội cân sắc thử tài:

Xôi nếp cái, gái Trường Lưu/ Văn nhân tài tử dập dìu/ Xăm xăm tìm nẻo Lam Kiều lần sang…
Có lần Nguyễn Du mượn chuyện hoa cúc để ghẹo thôn nữ tên Cúc:
– Trăm hoa đua nở về xuân/ Cớ sao Cúc lại muộn mằn về thu?
Đáp: Vì chưng tham chút nhụy vàng/ Cho nên Cúc phải dềnh dàng về thu.

Nghe tin Nguyễn Du ra làm quan triều Nguyễn, thôn nữ Trường Lưu trách khéo: Cái tình là cái chi chi/ Anh làm tham tri em cũng biết rồi…

Sự góp mặt của những tài thơ – “bồ chữ” đã thúc đẩy Trường Lưu trở thành một trong những tụ điểm hát ví phường vải nổi tiếng của xứ Nghệ. Hát ví phường vải tuần tự bốn bước, bước 1 gồm hát dạo, hát mừng, hát chào, hát hỏi; bước 2 hát đố, hát đối; bước 3 hát mời, hát xe kết; bước 4 hát tiễn.

Hát ví giao duyên để trai thanh gái tú bộc lộ tâm tình yêu thương, gửi gắm nỗi niềm tới chân trời mơ ước: Chung vui chung cả đò đầy/ Cho em chung mẹ chung thầy với anh?

Nhiều khi lời ví giao duyên để nhằm trút bỏ oán trách những kẻ chia rẽ tình duyên đôi lứa.
Quá trình hát ví giao duyên diễn ra tại đình làng, triền đê, bến nước… đã giúp bao cặp trai tài gái sắc có dịp bén duyên mà không cần ông tơ bà nguyệt, anh Bần hát ghẹo là một trường hợp như thế, màn “Bần hát ghẹo” được xem là sản phẩm nghệ thuật độc đáo, đặc sắc của ví dặm. Đặc sắc ở chỗ dù Bần nhưng trí tuệ không bần, lời tỏ tình của Bần tế nhị, thông minh, “có tích có tuồng” hẳn hoi:

Lá gì không nhánh, không ngành/ Lá gì chỉ có tay mình trao tay?
– Lá thư không nhánh, không ngành/ Lá thư chỉ có tay mình trao tay.
Nghe tin anh giỏi, anh tài/ Đào tiên một cõi Thiên Thai ai trồng?
– Thiên thai là của nàng Kiều/ Riêng chàng Kim Trọng sớm chiều vào ra…

“Lời nói phải củ cải cũng nghe”, tiểu thư đài các cũng “xin chết” theo Bần.

Tài năng của nhà yêu nước Phan Bội Châu sớm nổi tiếng với việc đỗ đầu xứ lúc 16 tuổi. Là “bồ chữ”, thời trai trẻ ông rất thích hát phường vải. Trong những cuộc hát ấy, một chàng Phan cốt cách quân tử, phong nhã hào hoa khiến nhiều thôn nữ vùng Nam Đàn phải thầm yêu trộm nhớ, có một thôn nữ Nam Đàn gửi gắm tình yêu với chàng Phan:

– Sáp (gặp) nhau một gánh nặng nề/ Giang san bịn rịn tình quê nghẹn ngào. (Phan Bội Châu tên thật là Phan Văn San)

Chàng Phan hướng tình cảm của thôn nữ sang phía khác:
Đêm xuân gặp gỡ giữa đàng (đường)
Gang sơn một đội (gánh) cương thường hai vai.

Giữa bối cảnh đất nước đang nô lệ lầm than, chí sĩ họ Phan đã thông qua hát ví phường vải để khơi dậy tinh thần yêu nước tiềm tàng trong con cháu Bà Trưng, Bà Triệu, kết quả là đầu thế kỷ 20 nhiều thôn nữ xứ Nghệ đã đi theo tiếng gọi cứu nước thiêng liêng:

Ầm ầm nghe tiếng ong San/ Bầy em cất cánh lên rừng tìm hoa/ Chị em cất gánh sơn hà/ Làm cho rõ mặt đàn bà nước Nam.

***

Được biết, Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đã đưa ví dặm vào danh mục “Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia”, trình Thủ tướng Chính phủ cho lập hồ sơ trình UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ sau Liên hoan dân ca ví dặm Xứ Nghệ lần này, hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh sẽ luân phiên tổ chức Liên hoan cấp liên tỉnh. Sắp tới Nghệ An mở cuộc thi sáng tác ca từ (lời mới) cho các làn điệu ví, dặm, và chọn đưa ví, dặm vào dạy cho học sinh cấp 2, cấp 3 tại một số cơ sở giáo dục trong tỉnh.

Khúc dân ca có từ trong máu thịt/ Không thể dối lòng… làm sống dậy một hồn quê/ Nhưng điệu ví theo anh về mãi mãi/ Anh cứ mơ hoài điệu dặm là em…

Bảo tồn phát huy giá trị của ví dặm xứ Nghệ là góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa dân tộc Việt Nam đậm đà bản sắc, làm cho Ví Dặm thực sự là “giấy thông hành” của xứ Nghệ đến với bạn bè quốc tế.

 http://laodong.com.vn/Lao-dong-cuoi-tuan/Vi-dam-giay-thong-hanh-cua-xu-Nghe/71354.bld

2 thoughts on “Ví dặm – “giấy thông hành” của xứ Nghệ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s