Q.N. : Gần 400 tài tử đờn, tài tử ca diễn hơn 1.000 bài đờn ca tài tử


Gần 400 tài tử đờn, tài tử ca diễn hơn 1.000 bài đờn ca tài tử

31/12/2013 08:50 (GMT + 7)
 
 
TT – Chương trình biểu diễn nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ – Đón chào năm mới 2014 và lễ tổng kết, trao giải Liên hoan đờn ca tài tử TP.HCM 2013 – Giải Hoa sen vàng đã diễn ra lúc 20g ngày 30-12 tại công viên 23-9 (TP.HCM).

Tiết mục biểu diễn nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ – Đón chào năm mới 2014 tại công viên 23-9 tối 30-12 – Ảnh: T.T.D.

>> Đờn ca tài tử được vinh danh di sản thế giới

 

Đã có gần 400 tài tử đờn, tài tử ca của 27 CLB đờn ca tài tử thuộc các trung tâm văn hóa quận, huyện, nhà văn hóa… tham dự Liên hoan đờn ca tài tử TP.HCM lần 1-2013, trình diễn hơn 1.000 tiết mục dự thi trong suốt năm tháng tranh tài (từ tháng 8 đến tháng 12-2013).

Kết quả, CLB đờn ca tài tử thuộc Trung tâm văn hóa Q.3 đã nhận được giải thưởng cao nhất – giải Hoa sen vàng. Hoa sen bạc được trao cho CLB đờn ca tài tử thuộc Trung tâm văn hóa Q.Tân Bình và Nhà văn hóa Sinh viên TP.HCM. Các CLB đờn ca tài tử thuộc Q.Tân Phú, Q.11, huyện Bình Chánh và Cần Giờ đoạt giải Hoa sen hồng. Và năm Hoa sen trắng được trao cho các CLB thuộc huyện Hóc Môn, Q.5, Q.1, Q.Thủ Đức và Q.Phú Nhuận.

Ngoài giải chính, liên hoan cũng trao 15 giải thưởng tiết mục và các giải phụ. Trong đó, giải phụ nhận được nhiều sự cổ động nhất là giải Tài năng trẻ dành cho bé Thế Thanh (9 tuổi) thuộc CLB đờn ca tài tử huyện Bình Chánh. Thành công của liên hoan đã cho thấy nghệ thuật truyền thống đờn ca tài tử vẫn gắn liền với đời sống văn hóa đương đại, hoàn toàn xứng đáng khi được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào ngày 5-12.

Q.N.

http://tuoitre.vn/Van-hoa-Giai-tri/587922/gan-400-tai-tu-don-tai-tu-ca-dien%C2%A0hon-1-000-bai%C2%A0don-ca-tai-tu.html

Đờn ca tài tử Nam Bộ


Đờn ca tài tử Nam BộLors de mon voyage au sud du Viet Nam
j’étais impressionné de cette musique populaire
chantée par les paysan(ne)s depuis leurs huttes, leurs barques, leurs plaines verdoyantes
Đờn ca tài tử Nam Bộ est l’âme de la culture musicale du Sud 

 

L’origine de Đờn ca tài tử Nam Bộ

Traduction mot par mot de Đờn ca tài tử Nam Bộ 
Đờn= jouer un instrument musical 
ca = chanter
tài tử = plusieurs définitions: amateurisme ou artistes
Nam Bộ= le sud du Viet Nam

Cette musique est née avec l’arrivée des Vietnamiens au Sud durant la dernière dynastie Nguyên.
La dynastie Nguyên a laissé un patrimoine musical inestimable et classé par Unesco: la fameuse musique de la cour impériale à Huê connue sous le nom Nhã nhạc cung đình Huế .
Quittant la cité impériale vers le début du XXème siècle, et durant le chemin vers le sud, les artistes, lettrés, musiciens ont fait une halte aux 3 provinces : Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam.. cette pause marqua une forte présence de leurs intonations dans les chants du Sud. Mais devant l’immensité des plaines du Sud et la diversité des immigrés, cette domination se perdit puis s’adapta aux rythmes locaux.

Influencée de la musique de la cour impériale, mais le Đờn ca tài tử Nam Bộ (chant du Sud) a une origine paysanne et une caractère particulière : ses paroles sont empruntées de la littérature populaire. 
Toute sa beauté est dans un monologue ou dialogue avec les mots typiques du Sud sans oublier les paysages poétiques et immenses du sud. 

Une soirée de Đờn ca tài tử Nam Bộ

D’abord l’orchestre, il est composé de 5 instruments (ngũ tuyệt) : đàn kìm, đàn cò, đàn tranh, đàn tỳ bà et độc huyền cầm (ou tứ tuyệt)

đàn kìm ou Đàn nguyệt – 18 ème siècle, forme lunaire – 4 cordes à l’origine, réduite à 2 cordes 

đàn cò  (ou Đàn nhị) – 2 cordes, ressemble beaucoup à huqin de la Chine

đàn tranh  (ou tứ tuyệt) – à l’origine 16 cordes, Maître Nguyễn Vĩnh Bảo (né en 1918) a ajouté une, 17 cordes
đàn tranh ressemble beaucoup à guzheng de la Chine, koto du Japon, kayagum de la Corée 

đàn tỳ bà – instrument de 4 cordes en soie de la cour impériale

le monocorde độc huyền cầm (ou tứ tuyệt ou đàn bầu), son origine remonte vers 1770

L’orchestre suit un tempo “nhịp song lan”, un instrument composé de 2 morceaux de bambous

A ce jour, lors des soirées intimes, une guitare suffit

Pour commencer le spectacle, le ou la chanteuse introduit une parole d’accueil (câu “rao”) pour l’accord des instruments musicaux.. 
le Câu rao est une spécificaté des chants du Sud, il est entièrement de l’improvisation et en même temps la marque de fabrique des chanteurs.
Mais le passage de “Câu rao” au coeur du spectacle est un art car il introduit les spectateurs vers le spectacle sans qu’ils sachent .
Les musiciens s’appellent “thầy đờn” , ils connaissent les 20 morceaux principaux (bài tổ) qui se composent:
6 du Nord (venant du Bắc) : Tây thi, Cổ bản, Lưu thủy trường, Phú lục chấn, Bình bán chấn, Xuân tình chấn hay Xuân tình điểu ngữ
3 du Sud (Nam) : Nam xuân, Nam ai, Nam đảo hay Đảo ngũ cung
4 de Oán (soupirs?) : Tứ đại oán, Phụng cầu, Giang nam, Phụng hoàng
7 grandes partitions (bài lớn) : Xàng xê, Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, Long đăng, Long ngâm, Tiểu khúc, Vạn giá.

La synchronisation entre les instruments suit les principes du taoisme, la fluidité entre l’immobilité et le mouvement.
 

Les foyers et l’apprentissage de Đờn ca tài tử Nam Bộ

Contrairement à la musique impériale qui est pour les cérémonies, les chants populaires au Sud sont dédiés à la vie des paysans.
Les chanteurs et chanteuses sont souvent des voisins réunissant pour fêter la récolte ou un évènement familial et dans les petits espaces ou dans les temples, les pagodes.
Dans les villages, les amateurs de Đờn ca tài tử Nam Bộ (chant du Sud) se forment en groupe ou en club dont le chef s’appelle “chủ soái” .
Dans certaine province, comme à Cà Mau, le nombre de club dépasse 600
L’apprentissage est presque oral et se mute rapidement grâce à l’adaptation personnelle des élèves. Cette multiplication de versions et de façons de chanter forme la richesse et la diversité de ce patrimoine musical. 

Đờn ca tài tử Nam Bộ (chant du Sud) est un visage indispensable dans la culture du Sud. Elle est mère de la musique pour le théâtre cai luong (théâtre renové) qui arrose tout le delta de Mékong sans oublier une autre musique, celle du culte au Sud.

Spectacle de Đờn ca tài tử Nam Bộ
« Modifié: dimanche 24, févr., 2013, 11:10:03 am par mang »
 IP archivée

 

Bac Lieu est prêt pour le premier festival national de Đờn ca tài tử


Bac Lieu est prêt pour le premier festival national de Đờn ca tài tử
 
14:57 | 10/01/2014
Photo d’illustration (Internet)
Le premier festival national de “Đờn ca tài tử” aura lieu du 20 au 25 avril prochain dans la ville de Bac Lieu Lieu, province éponyme du Sud, sur le thème “Đờn ca tài tử le cœur des personnes du Sud”.

 

C’est ce qu’a annoncé le Comité populaire de la province de Bac Lieu lors d’une conférence de presse donnée le 7 janvier à Ho Chi Minh-Ville.De nombreuses activités sont prévues: cérémonies d’ouverture et de clôture, programme de cải lương, l’espace historique de l’art du cải lương du Sud, une foire-exposition, des colloques, un festival gastronomique, le concours “La belle vọng cổ de Bac Lieu”, un carnaval…

Selon M. Nguyen Chi Thien, directeur du Service de la Culture, du Sport et du Tourisme de cette province, des échanges entre artistes de tout le pays sont prévus, ainsi qu’une reproduction de l’espace typique du“Đờn ca tài tử Nam bộ.

A côté des événements principaux du festival, de nombreuses activités culturelles seront organisées dont une exposition d’instruments de musique traditionnels, deux concours de photographie d’art ayant pour thème “La terre et l’homme de Bac Lieu” et “Les moments du Festival du Đờn ca tài tử Nam bộ”,…

Mme Le Thi Ai Nam, vice-président du Comité populaire de la province de Bac Lieu et chef-adjoint du Comité d’organisation de ce festival, a déclaré que “Ce grand événement culturel organisé pour la première fois dans la province de Bac Lieu est destiné à honorer ce patrimoine culturel immatériel qu’est le Đờn ca tài tử (chant des amateurs), art vocal typique du Sud. Il est aussi une bonne occasion pour présenter la culture de notre province. Outre de promouvoir le “Đờn ca tài tử” en tant que valeur mondiale, ce festival a également pour objet de présenter les potentiels économiques et touristiques de Bac Lieu.”

Selon les prévisions, ce festival national sera organisé tous les trois ans alternativement dans les villes et provinces de l’ensemble du pays.

L’UNESCO a reconnu le “Đờn ca tài tử Nam bộ en tant que patrimoine culturel immatériel du Vietnam de l’humanité lors de la conférence du Comité intergouvernemental de la Convention sur la protection du patrimoine culturel immatériel de l’UNESCO 2003 qui a eu lieu le 5 décembre dernier dans la ville de Bakou, en Azerbaïdjan. Dans le cadre de ce festival, le certificat de l’UNESCO d’inscription de cet art musical sur la liste représentative du patrimoine culturel immatériel de l’humanité sera remis au Comité populaire de Bac Lieu.

Le Đờn ca tài tử est un genre musical relativement récent qui s’est développé au XIXe siècle dans le Sud. Sa promotion et sa valorisation dans les provinces et villes de cette région, dont Kien Giang, Bac Lieu, An Giang, Binh Phuoc et Ho Chi Minh-Ville… ont connu des progrès ces derniers temps. Figurant parmi les arts populaires, il fait partie de la spiritualité de la population locale depuis fort longtemps et est considéré comme une des spécificités de la culture du Nam Bộ.

Marqué par l’influence de la musique des anciennes cours royales, il en présente la quintessence. Đờn ca tài tử signifie “musique et chant des amateurs talentueux” car cet art a été cultivé par des personnes qui n’en faisaient pas leur métier, ce qui lui a permis de conserver une pureté expressive et un raffinement d’une extrême délicatesse.

Ces chants sont accompagnés d’instruments de musique, quatre en général, le đàn cò (violon à deux cordes), le đàn kim (luth en forme de lune), le đàn tranh (cithare à seize cordes) et le Độc huyền cầm(monocorde).

Actuellement, les provinces et villes du Sud appliquent le plan du ministère de la Culture, du Sport et du Tourisme pour la promotion et la valorisation du Đờn ca tài tử. Ce chant est devenu depuis peu une nouvelle attraction touristique dans ces localités.

La cérémonie d’ouverture de ce festival aura lieu le soir du 21 avril prochain sur la Place Hung Vuong de la ville de Bac Lieu.

PCV

http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News_France/News_Detail_F.aspx?CN_ID=630618&CO_ID=8059

DƯƠNG KIM THOA : Giáo sư – Tiến sĩ Trần Văn Khê nói về di sản văn hoá phi vật thể đờn ca tài tử: “Đờn ca” đã tốt, chỉ lo “tài tử” không còn!


Giáo sư – Tiến sĩ Trần Văn Khê nói về di sản văn hoá phi vật thể đờn ca tài tử:
“Đờn ca” đã tốt, chỉ lo “tài tử” không còn! 

8:00, 31/01/2014
Image


Biểu diễn đờn ca tài tử phục vụ khách du lịch.
Lưu để đọc sau

 

Sự kiện đờn ca tài tử Nam Bộ được UNESCO vinh danh là di sản phi vật thể đại diện của nhân loại mới đây làm nức lòng người dân cả nước nói chung và bà con nhân dân ở mảnh đất Chín Rồng nói riêng. Góp vào thành quả này, có những cá nhân tiêu biểu đã dành rất nhiều công sức và tâm huyết. Trong đó, phải kể tới Giáo sư – Tiến sĩ Trần Văn Khê, một trong những người đầu tiên có công truyền bá nghệ thuật đờn ca tài tử vượt ra ngoài lãnh thổ Việt Nam.

 

 

1. Nhiều người từng chất vấn Giáo sư Trần Văn Khê về việc ông là người Nam Bộ, lại sinh ra trong một gia đình đờn ca tài tử, vậy tại sao không lo toan để sớm tôn vinh loại hình nghệ thuật truyền thống của khu vực, địa phương mình. Nói vậy là họ có ý trách ông hình như quên mất “quê nhà” khi đã dồn nhiều tâm huyết, sức lực cho việc làm hồ sơ để UNESCO tôn vinh nhã nhạc cung đình Huế, ca trù, hát xoan, cồng chiêng Tây Nguyên.

Là người trong cuộc, Giáo sư Trần Văn Khê hiểu rất rõ cái khó trong cuộc vinh danh này. Sự thực, ban đầu, Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO) chỉ tôn vinh những di sản phi vật thể có tuổi đời vài ba trăm năm. Lúc đó, danh hiệu tôn vinh là “Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại”. Tuy nhiên về sau, xét thấy, nếu chiếu theo tiêu chí này, rất ít di sản phi vật thể của các nước thỏa mãn, UNESCO đã điều chỉnh thành danh hiệu “Di sản phi vật thể đại diện của nhân loại”. Rõ ràng, giữa hai danh hiệu này có sự khác biệt rất rõ và sự phân biệt cao thấp cũng rất tế nhị. Tuy nhiên, nhờ sự điều chỉnh này, đờn ca tài tử mới có cơ hội được làm hồ sơ đệ trình, bởi xét riêng tuổi đời, loại hình nghệ thuật này mới hơn một trăm tuổi.

Quá trình làm hồ sơ đề nghị vinh danh đờn ca tài tử là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại đệ trình lên UNESCO khá gian nan. Thoạt tiên, do cách làm chưa hợp lý của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đờn ca tài tử được thể hiện như một loại hình nghệ thuật mang nhiều tính sân khấu hơn là một nghệ thuật được ra đời từ nhu cầu được “chơi”, được giao lưu trong đời sống thường nhật của người Nam Bộ.

Tính ngẫu hứng, tài tử đã bị bỏ qua khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cử đoàn cán bộ (phần lớn là người miền Bắc) vào Nam Bộ tổ chức biểu diễn, thu âm để lấy tư liệu minh họa cho bộ hồ sơ. Trong tư cách là cố vấn cho dự án, Giáo sư Trần Văn Khê đã bày tỏ ý kiến phản đối về cách làm này, song mọi việc vẫn không thay đổi.

Lần trình hồ sơ đó thất bại còn có một nguyên nhân nữa – theo Giáo sư Trần Văn Khê – là chúng ta đã sai lầm về chiến thuật. Thay vì chỉ đệ trình riêng hồ sơ của đờn ca tài tử, chúng ta lại đưa kèm cả hồ sơ về hát xoan. Ban giám khảo năm đó không ưa nghệ thuật âm nhạc mà lại ưa thích lễ hội. Năm tiếp theo, đờn ca tài tử lại tiếp tục nhường bước để Lễ hội Hùng Vương được vinh danh.

Giáo sư Trần Văn Khê đơn ca bản “Ngũ đối hạ” trong phần giao lưu phục vụ một hội thảo quốc tế về nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ.

Sau vài lần thất bại như vậy, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch và UBND thành phố Hồ Chí Minh đã phối hợp với các chuyên gia nghiên cứu, các nghệ nhân đờn ca tài tử ở Nam Bộ quyết tâm làm một bộ hồ sơ khác. Theo Giáo sư Trần Văn Khê, ngoài việc nâng cao chất lượng các băng tư liệu minh họa cho đờn ca tài tử, chúng ta còn nhắc lại với UNESCO về hai sự kiện đáng nhớ trong quá khứ liên quan tới đờn ca tài tử.

Sự kiện thứ nhất là năm 1963-1964, dù chưa có ý tưởng tôn vinh, nhưng lần đầu tiên UNESCO làm một đĩa nhạc tuyển tập những tiết mục xuất sắc của âm nhạc truyền thống phương Đông. Lần đó, Giáo sư Trần Văn Khê đã đưa vào đĩa nhạc một bản “Tứ đại oán” và một bài vọng cổ. Sự kiện thứ hai là năm 1972, Giáo sư Trần Văn Khê và nhạc sư Vĩnh Bảo đã được Đài phát thanh của Pháp mời sang biểu diễn đờn ca tài tử. Buổi biểu diễn đó đã tạo được tiếng vang lớn tới mức, sau sự kiện này, UNESCO đã bỏ tiền đề nghị Giáo sư Trần Văn Khê và nhạc sư Vĩnh Bảo tổ chức thu âm một buổi đờn ca tài tử ngay tại nhà Giáo sư. UNESCO đặt tựa đề cho đĩa hát này là “Cội nguồn âm nhạc”. Đây là việc làm rất hy hữu, chưa từng diễn ra với các di sản khác đã được vinh danh của Việt Nam như nhã nhạc cung đình Huế, ca trù, hát xoan.

2. Phong trào khôi phục nghệ thuật đờn ca tài tử trong nhiều năm qua đã tạo cơ hội để hàng trăm câu lạc bộ đờn ca tài tử hình thành ở khắp các thôn, xóm, phường, quận, nhà văn hóa. Cùng với các cuộc thi lớn nhỏ được tổ chức và sự tham gia cổ súy của các phương tiện truyền thông đại chúng như đài phát thanh, đài truyền hình địa phương, Trung ương, đã có nhiều tay đờn, giọng ca khẳng định được vị trí. Song theo Giáo sư Trần Văn Khê, ông lo ngại về sự giảm sút của chất “tài tử”, chất ngẫu hứng rất đặc trưng và cũng là yếu tố tạo nên hồn cốt của đờn ca tài tử hôm nay.

Giáo sư Trần Văn Khê nhớ lại, thời trước, vào những ngày nông nhàn, lúc trà dư tửu hậu, những người dân lại quây quần với nhau, khởi xướng chuyện “chơi tài tử”. Không có chương trình, kịch bản, không có giới thiệu, mời chào, ai hát hay, đờn giỏi đều được mời biểu diễn. Thường thì để cho “xôm trò”, người ta ca bản Bắc. Sau đó, để dịu nhẹ, trữ tình, họ chọn các bản Nam. Và thường thì các bản Oán bao giờ cũng day dứt, xao xuyến và giữ chân người nghe ở lại lâu nhất với cuộc chơi.

Tính “động” và liên tục sáng tạo là yếu tố mà Giáo sư Trần Văn Khê tâm đắc hơn cả ở đờn ca tài tử. Cũng là bản ấy, người ấy, nhưng không lần ca, lần đờn nào giống nhau. Có khi, chỉ một chữ thôi mà cách ca khác nhau đã lột tả những tâm trạng tinh tế riêng của mỗi người. Theo Giáo sư Trần Văn Khê, cũng giống như sự tuân theo những nguyên tắc của Dịch lý trong đời sống con người, đờn ca tài tử tạo được sự hài hòa giữa âm với dương, giữa kim và thổ. Ông bảo, trong dàn nhạc của đờn ca tài tử, đàn tranh là hành kim, đàn kìm là hành thổ. Ngay trong chuyện truyền nghề của loại hình nghệ thuật này, một nguyên tắc rất phổ biến “học thì chân phương mà đờn thì hoa lá” không phải ai cũng làm được.

Giáo sư Trần Văn Khê lo ngại sự giảm sút của chất “ngẫu hứng, tài tử” khi hiểu, thú chơi xưa khi ra đời trước hết để giãi bày lòng mình thì nay đã trở thành một loại hình nghệ thuật biểu diễn có tính cách mưu sinh. Ngày xưa người ta đờn ca tự do, thoải mái, không sợ đờn sai hay ca sai vì chỉ cốt “khoái mình”, “khoái bạn”, còn nay người ta chỉ lo đờn và ca sao cho vừa tai ban giám khảo một cuộc thi hay những thượng đế trả tiền cho họ. Vậy nên mới có chuyện, trong một cuộc chơi xưa, người chơi tài tử liếc mắt trêu nhau, ghẹo nhau hay thử tài nhau ở một nét đàn lệch nhịp, còn nay, người đàn mải miết trau chuốt ngón đàn cho đẹp, người ca chăm chắm giữ giọng ca cho cao, cho thanh; tính giao lưu, tương tác về tình cảm giữa những người “chơi tài tử” khi xưa gần như không còn.

Với Giáo sư Trần Văn Khê, trong truyền dạy nghệ thuật nói chung và âm nhạc dân tộc nói riêng, người ta thường mải mê sùng bái kỹ thuật mà quên mất việc gợi mở và truyền cảm hứng về tình yêu và sự cảm thụ nghệ thuật của trái tim. Kỹ thuật có thể khiến người khác nể phục, nhưng nghệ thuật mới là điều có sức ám ảnh, cảm hóa người nghe.

Hơn 50 năm giảng dạy âm nhạc ở Đại học Sorbone (Pháp), Giáo sư Trần Văn Khê vẫn đau đáu một tâm niệm, nhất thiết phải đưa âm nhạc vào học đường, đó là cách đi lâu dài và bền vững để phát triển nền văn hóa của một dân tộc

 

  Dương Kim Thoa

http://vnca.cand.com.vn/vi-VN/doisongvanhoa/2014/1/58788.cand

 

Phạm Duy trong chương trình Rainbow Quest năm 1966 với PETE SEEGER


Published on Feb 28, 2013
Phạm Duy tham gia cùng với Bill Crofut, Steve Addiss và Peter Seeger trong chương trình về nhạc dân ca của Mĩ.
00:00 : Pete giới thiệu các khách mời của chương trình.
02:15 : Pete phỏng vấn Phạm Duy về đàn tranh.
03:55 : Phạm Duy giới thiệu và trình bày bài “Trèo lên quán Giốc” (Full Moon Fair Song).
05:52 : Pete hỏi Phạm Duy về bài hát; các bài hát được trình bày như thế nào và ở những nơi đâu ở Việt Nam.
08:30 : Phạm Duy giới thiệu và Steve Addiss trình bày bài Lý Con Sáo trên đàn tranh
13:18 : Phạm Duy giới thiệu và hát bài “Qua cầu gió bay” (Wind on the bridge). Phạm Duy nói về chủ đề chính trong hầu hết các bài dân ca Việt Nam.
15:48 : Phạm Duy trình bày cùng với Bill Crofut và Steve Addiss bài “Hò lơ”, một bài ca lao động do ông sáng tác.
17:45 : Pete phỏng vấn những khách mời và hỏi về những bài dân ca mới.
19:26 : Phạm Duy và Steve Addiss trình bày bài “Người thương binh” (The wounded soldier)
23:05 : Nói về Tâm phẫn ca (Protest song) và trình bày bài “Nhân danh”.
26:34 : Trình bày bài “Nhân danh” bằng lời tiếng Anh (For my defense)
28:15 : Pete nói về những bài hát với các khách mời.
28:30 : Phạm Duy, Steve Addiss và Bill Crofut trình bày bài “Giọt mưa trên lá” (The rain on the leaves) với phần lời tiếng Việt và tiếng Anh.
34:16 : Phạm Duy giới thiệu và trình bày phần lời Việt do ông viết cho bài Clementine.
©Historic Films Archive

HIỀN VY biên soạn RADIO HOUSTON : Nhạc Sĩ Trần Quang Hải – Một Nhân Tài Của Việt Nam, USA, nov. 2003


Nhạc Sĩ Trần Quang Hải – Một Nhân Tài Của Việt Nam

Chương Trình Tuổi Thơ – November 11, 2003
Trên làn sóng 880 AM của Little Sàigòn Radio tại Houston
Hiền Vy biên soạn. hien vy

ThụyMai:
Đây là Chương Trình Tuổi Thơ do Hiềnvy và ThụyMai thực hiện. Chương Trình Tuổi Thơ đến với quí thính giả và các em thanh thiếu niên, mỗi chiều Thứ Ba, từ 4 đến 5 giờ, trên làn sóng 880 AM của LittleSaigonRadio tại Houston.
Chương Trình Tuổi Thơ nhằm khuyến khích các em trau dồi tiếng Việt, cũng như muốn giới thiệu với các em những Trang Sử Oai Hùng và những nét đặc thù của Văn Hóa Dân Tộc Việt, hầu giúp các em biết rõ về nguồn gốc và hãnh diện mình là người Việt Nam. Chào
HiềnVy:
Kính chào quí thính giả, chị ThuyMai và các em.
ThụyMai:
Tuần rồi HiềnVy hứa với ThuyMai và các em là sẽ nói về Nhạc Sĩ TrầnQuangHải (TQH) làm TMai mong quá. Hôm nay HiềnVy đã sẵn sàng chưa ?
HiềnVy:
Dạ em sẵn sàng rồi đây. Nhưng mà chị ơi, trong CTTT dành cho các em Thanh thiếu niên, mình chỉ nói được rất giới hạn, để các em có thể hiểu được, nên em không biết bắt đầu từ đâu nữa đây nè.
ThụyMai:
Vậy để TMai hỏi HVy nè, Hai tuần trước, khi qua bên Paris, HVy nói là có gặp anh TQHải, vậy thì HVy gặp anh tại đâu ? Tại nhà hay là tại tiệm phở ?
HiềnVy:
Tại sao chị TMai lại nhắc đến tiệm Phở ở đây vậy ? Chị Mai muốn đi ăn Phở hả ?
ThụyMai:
Không phải là TMai muốn đi ăn phở mà vì trong cuốn Video mới đây, thấy chị Lệ Thu nói là mỗi lần anh Trường Sa viết xong bản nhạc mới, muốn đưa cho Lệ Thu thì hẹn ra tiệm Phở
HiềnVy:
Ơ thì ra vậy, nhưng có lẽ vì em không phải là Ca Sĩ nên anh TQHải đã không hẹn ngoài tiệm phở mà cho tụi em đến gặp tại nơi làm việc của anhHải
ThụyMai:
Wow! chỗ làm việc của anh TQHải ở đâu vậy ?
HiềnVy:
Dạ ở trong Bảo Tàng Viện Nhân Chủng Học, tại ngay Paris.
ThụyMai:
Bảo Tàng Viện Nhân Chủng Học ? Là cái gì vậy ?
HiềnVy:
Dạ tại đây họ chưng bày và cất giữ nhiều tài liệu về rất nhiều giống người trên thế giới.
ThụyMai:
HiềnVy nói sao ? cất giữ rất nhiều giống người trên thế giới, là sao ?
HiềnVy:
Dạ, theo như anhHải nói, có rất nhiều những bộ xương và sọ người được cất giữ ở đây.
ThụyMai:
HiềnVy có thấy những bộ xương và sọ người đó không ?
HiềnVy:
Dạ em đâu có dám hỏi, nội cái đi qua một dãy hành lang tối om để đến văn phòng của anhHải với những dãy tủ 2 bên mà nghe là trong đó chứa toàn những phần của cơ thể người ta, là em đã sợ hết hồn rồi, làm gì mà dám hỏi.
ThụyMai:
Nói vậy rồi trong đó có Ma không ?
HiềnVy:
Em nghe nói là mỗi đêm đều có Ma, đó chị.
ThụyMai:
Trời, sao ghê vậy ? Nhưng thôi TMai không muốn nghe chuyện Ma đâu, để TMai hỏi HVy nè, anh TQHải năm nay bao nhiêu tuổi rồi.?
HiềnVy:
Dạ, anh TQHải sinh năm 1944 tại làng Linh Đông Xã, huyện Thủ Đức, tỉnh Gia Định, miền Nam Việt Nam.
ThụyMai:
Vậy là anh gần 60 tuổi rồi, mà lúc nhỏ anh Hải học ở đâu ?
HiềnVy:
Lúc còn nhỏ anh Hải học tại trường trung học Trương Vĩnh Ký và học nhạc tại trường quốc gia âm nhạc Saigon từ năm 1955 tới 1961. Mà mặc dù nay đã gần 60 tuổi nhưng nhìn anh rất là trẻ trung, chỉ giống như mới 40 thôi.
ThụyMai:
Rồi anh qua Pháp năm nào, và học trường nào bên Pháp ?
HiềnVy:
Dạ, Anh Sang Pháp năm 1961, học khoa nhạc-học tại trường đại học Sorbonne, và trung tâm nghiên cứu nhạc Đông Phương (Centre of Studies for Oriental Music) ở Paris. Và cũng trong thời gian đó, anh lại học môn dân tộc nhạc học (ethnomusicology) tại trường cao-học khoa-học-xã-hội (School of Studies for Social Sciences).
ThụyMai:
Vậy đến năm nào anhTQHải mới học xong ?
HiềnVy:
Dạ anh đậu tiến sĩ dân-tộc-nhạc học vào năm 1973. Anh liên tục làm việc tại Trung tâm quốc gia nghiên cứu khoa học (National Center for Scientific Research) từ năm 1968 tới ngày nay (35năm) với chức vụ nghiên cứu gia về dân tộc nhạc học (ethnomusicologist) chuyên về nhạc Việt Nam và nhạc Á châu, mà đặc biệt về giọng hát.
ThụyMai:
Sau khi đậu bằng Tiến sĩ, anh TQHải làm việc luôn tại Pháp ?
HiềnVy:
Dạ, Anh có việc làm ở Pháp đúng với môn học của Anh, tại Trung tâm quốc gia nghiên cứu khoa học (National Center for Scientific Research). Nhờ vào làm việc tại đây mà sau hơn 34 năm nghiên cứu, việc làm của anh ngày nay được nhiều người biết tới (có trên 50 websites trên thế giới có nối vào trang nhà của anh). Theo như anh Hải nói thì, vì lúc đó ở Việt Nam, chính phủ không chú trọng tới việc nghiên cứu âm nhạc, nhất là dân tộc nhạc học, một ngành có thể nói là quá mới đối với Việt Nam, và đối với cả Á châu vào thời đó.
ThụyMai:
Tuần rồi mình có nói anh TQHải là con trai của nhạc sĩ Trần Văn Khê, và cháu ruột của Quái Kiệt Trần Văn Trạch, phải không ?
HiềnVy:
Đúng rồi chị, nhưng em còn được biết thêm là anh TQHải là nhạc sĩ đời thứ 5 của dòng họ Trần nữa.
ThụyMai:
Ủa như vậy là có tới mấy đời làm Nhạc Sĩ sao ?
HiềnVy:
Vâng, Theo như em biết thì Ông Sơ của anh Hải là Cụ Trần Quang Thọ, là nhạc sĩ cung đình ở Huế. Cụ sinh năm 1830 và mất năm 1890. Cụ Trần Quang Thọ đã làm tới chức án sát và đã tháp tùng cụ Phan Thanh Giản sang Pháp để thương thảo về 3 tỉnh miền Nam, mà trong tương lai mình sẽ học tới.
ThụyMai:
Rồi sau cụ Trần Quang Thọ thì đến ai vậy ?
HiềnVy:
Dạ đến cụ Trần quang Diệm, tức là Ông Cố của anh Hải . Cụ Trần Quang Diệm là một nhạc sĩ đàn Tỳ Bà rất nổi tiếng trong miền Nam. Cụ đã chế ra nhiều cách để ghi chép nhạc, nhưng vì chiến tranh nên những tài liệu này bị thất lạc rất nhiều.
ThụyMai:
Vậy đời thứ 3 là ai ?
HiềnVy:
Dạ là cụ Trần Quang Triều, tức là ông nội của anh TQHải, Cụ còn có biệt hiệu là Bảy Triều. Cụ giỏi về Đàn Kìm, chế ra dây Tố Lan, để đàn các bài oán, rất được các nhạc sĩ trong cải lương và cổ nhạc miền nam biết đến. Cụ Trần Quang Triều sinh năm 1897 và mất năm 1931
ThụyMai:
Và đời thứ 4 là nhạc sĩ và cũng là giáo sư tiến sì âm nhạc Trần Văn Khê, tức là Ba của anh TQHải phải không ?
HiềnVy:
Dạ đúng rồi, chị nói cho HVy và các em nghe về Nhạc Sĩ Trần văn Khê đi, vì chị là ca sĩ, chắc chắn chị phải biết nhiều về Nhạc Sĩ hơn em rồi
ThụyMai:
Nhạc sĩ Trần văn Khê sinh năm 1921, là người ViệtNam đầu tiên đậu Tiến Sĩ Nhạc học tại trường đại học Sorbonne ở Paris vào năm 1958
HiềnVy:
Wow! dạo đó chị em mình còn chưa có trên đời này nữa.
ThụyMai:
Và chú của anh TQHải là Trần văn Trạch
HiềnVy:
Hồi nãy chị nói là Quái Kiệt Trần Văn Trạch, tại sao lại gọi như vậy ?
ThụyMai:
HiềnVy có nhớ hồi xưa Trần Văn Trạch hay chọc cười và hát bài xổ số không ?
HiềnVy:
Ô, em nhớ rồi, hình như là Ông đã tự cho mình là Quái Kiệt, phải không chị . Bây giờ mình nói về anh Trần Quang Hải nha. Anh TQHải biết đàn 15 nhạc khí khác nhau. Lúc 5 tuổi, Anh học đàn măng cầm (mandoline) ở Vĩnh Long, rồi học banjo. Lúc 6 tuổi thì anh học Violon tức là Vĩ Cầm với một ông thầy ở Vĩnh Long. Tới 8 tuổi thì lại bắt đầu học đàn Piano với cha Lựu cũng ở Vĩnh Long.
ThụyMai:
Sau đó thì Anh lên Saigon, học nhạc ở trường quốc gia âm nhạc vào năm 1955 với thầy Phạm Gia Nhiêu về môn vĩ cầm (violin). Năm sau Anh học với thầy Đỗ Thế Phiệt.
HiềnVy:
Tốt nghiệp ở trường quốc gia âm nhạc Saigon. Anh sang Pháp, gặp lại Bố của anh là nhạc sĩ Trần Văn Khê, Anh đã bỏ tất cả nhạc Tây phương, quay trở về nhạc Việt Nam, học đàn tranh, đàn cò, tự học đàn độc huyền, đàn sinh tiền. Và Anh tự chế một số kỹ thuật đánh muỗng, tự học đàn guitar, sáo tây. Sau 10 năm theo học hỏi với Ba của anh, anh hấp thụ nhạc Việt qua đàn tranh, và lý thuyết nhạc cổ truyền. Và từ đó, anh có dịp phổ biến nhạc Việt khắp nơi ở hải ngoại cho tới ngày hôm nay.
ThụyMai:
Đánh muỗng là sao ?
HiềnVy:
Nghệ thuật đánh muỗng do anhHải phát triển ở hải ngoại từ gần 40 năm nay. Theo lời anh kể lại thì: Lúc anh được 5 tuổi, một buổi tối, ở tại một làng nhỏ gần tỉnh Vĩnh Long,anh gặp mấy người lính kháng chiến quây quần bên ánh lửa hồng và hát những ca khúc hùng tráng. Bửa đó có một anh lính kháng chiến trẻ, gõ nhịp với hai cái muỗng. Tò mò, anh lại gần quan sát, và rất thích thú.
ThụyMai:
Wow! Dùng 2 cái muỗng, làm thành nhạc khí. Nghe hấp dẫn quá, HVy kể tiếp đi.
HiềnVy:
Em bé TrầnQHải lúc ấy mới nhờ anh chàng lính trẻ chỉ cách cầm muỗng và gõ như thế nào. Sau đó lên Saigon học, có một lần, thấy trên sân khấu phụ diễn tân nhạc, một nữ ca sĩ nhỏ tuổi vừa hát vừa nhịp muỗng. Lúc đó là năm 1955. Khi sang Pháp, anh khám phá ra kỹ thuật gõ muỗng không phải chỉ có ở Việt Nam mà có ở Ái nhĩ Lan, Anh Quốc, Âu châu, Mỹ, Canada, Liên Xô, Thỗ nhĩ kỳ. Ngay ở Á châu, Phi luật Tân, Nam Dương cũng có dùng muỗng để gõ nhịp.
ThụyMai:
Như vậy là nghệ thuật đánh muỗng có ở nhiều quốc gia ?
HiềnVy:
Vâng, theo lời anh TQHải thì đến năm 1965, anh gặp một nhạc sĩ Mỹ tên là Roger Mason, đánh muỗng rất hay. Sau đó 2 người trở thành bạn và thường trình diễn chung tại American Center ở Paris và tại một vài địa điểm chơi dân nhạc (folk music centers).
ThụyMai:
Chắc là mỗi lần gặp nhau, hai anh thi đua “đấu muỗng” với nhau. ?
HiềnVy:
Sao chị đoán hay vậy ? Đúng y như chị vừa nói, hai anh hay đấu muỗng với nhau và mỗi người phải “sáng tác ” kỹ thuật mới để hạ “đối phương “.
ThụyMai:
Chắc là anh Hải thắng luôn, phải không ?
HiềnVy:
Chị lại đoán đúng nữa rồi, Thường thì anhHải thắng, nhưng cũng có vài lần thua. Tuy nhiên, nhờ những lần gặp gỡ đó, anh đã tự tạo một trường-phái Gõ Muỗng đặc biệt. Năm 1967, anh tham dự một đại-nhạc-hội-dân-nhạc tại Cambridge (Anh quốc) (Cambridge Folk Music Festival). Trong dịp này có một cuộc thi gõ muỗng, gồm 30 nhạc sĩ thuộc 20 quốc gia tham dự. Anh đã tham dự với tư cách là nhạc sĩ Việt Nam.
ThụyMai:
Anh có được thắng không ?
HiềnVy:
Dĩ nhiên là có, mà còn thắng lớn nữa đó chị. Anh thắng và được “tôn ” là “Vua Muỗng ” (King of Spoons). Từ đó anh đã gặp rất nhiều người gõ muỗng giỏi trên thế giới. Mà theo như em biết là chưa có ai giỏi hơn anh cả. Anh đã sáng tác hơn 10 kỹ thuật mới, và đặc biệt là anh đã biến cặp muỗng thành đàn Synthetizer, có thể gõ bất cứ bài nhạc nào cũng được.
ThụyMai:
Vậy là Anh trở thành nhạc sĩ đánh muỗng duy nhứt trên thế giới, độc tấu muỗng trên sân khấu, phải không ?
HiềnVy:
Vâng, đúng là vậy. Nhưng có một môn đàn khác mà anhTrầnQuangHải rất nổi tiếng nữa là Đàn Môi đó chị.
ThụyMai:
Đàn Môi là sao, có phải là cái đàn có hình dáng giống cái Môi của người ta, hay là nói theo tiếng Bắc thì Cái Môi tức là cái Vá múc canh của người Nam mình ?
HiềnVy:
Em cũng đã thắc mắc y như chị vậy, nhưng sau đó anh TQHải giải thích cho em biết rõ về Đàn Môi. Vậy để em cố nói lại coi có được không, nha. Đàn môi là nhạc khí có tại Á châu, Âu châu và Thái Bình Dương. Xứ Việt Nam có trên 10 loại đàn môi khác nhau (đàn môi tre, sắt, thép, đồng thau, vv.) nhưng rất ít người Việt để ý tới, vì cho rằng người Việt không có khiếu đối với Đàn Môi của các sắc tộc (53 sắc tộc). AnhHải khám phá ĐànMôi khi sang Pháp. Vào năm 1967, trong một buổi trình bày về Đàn Môi tại Phòng thí nghiệm âm thanh học (Laboratoire d’Acoustique musicale ), đại học Paris quận 6, anhHải gặp một nhạc sĩ người Anh tên là John Wright, đánh Đàn Môi rất hay.
ThụyMai:
Đàn môi hình dáng ra sao?
HiềnVy:
Đàn môi gồm có một cái khung cố định. Bên trong có một cái lưỡi gà, lưỡi gà này di động khi khảy một đầu bằng ngón tay trỏ hay ngón tay cái (tùy theo truyền thống). Để hai thanh thép của cái khung đó, ấn vào hai hàm răng, dùng cái miệng làm một nơi vang âm và tạo cao độ theo sự biến đổi của bên trong miệng. Âm thanh và giai điệu phát xuất từ những bồi âm thay đổi tùy theo miệng lớn hay nhỏ.
ThụyMai:
Wow! Vậy rồi anhHải học Đàn Môi từ đó sao ?
HiềnVy:
Vâng, Chỉ qua năm, mười phút học được cách đàn căn bản với John Wright, là anh tự luyện tập và nghe rất nhiều nhạc Đàn Môi trên thế giới. Sau đó anh tổng hợp các kỹ thuật Đàn Môi của Á châu, Âu châu, và vùngThái Bình Dương. Sau hơn 30 năm nghiên cứu, thí nghiệm và trình diễn, anh đã đưa tiếng Đàn Môi và hát Đồng Song Thanh vào nhạc phim ở Pháp, nhạc điện thanh (electro-acoustical music), dân nhạc (folk music), nhạc thế giới (world music), nhạc free jazz.
ThụyMai:
Vậy chắc anh TQHải là nhạc sĩ Việt Nam đưa Đàn Môi vào phim nhạc ở Pháp
HiềnVy:
Vâng đúng vậy và anh còn hoàn thành một CD toàn là nhạc đàn môi, do anh sáng tác (17 bài), trình diễn với nhiều loại đàn môi và hợp chung với hát Đồng Song Thanh. (CD “Guimbardes du Monde /Jew’s Harps of the World by Trân Quang Hai”, do hãng Playasound phát hành, tại Paris, 1997).
ThụyMai:
HVy có được nghe anh TrầnQHải trình diễn Đàn Môi chưa ?
HiềnVy:
Dạ có, Lúc đứng chờ anh Ba của em đậu xe, dưới Lobby của Viện bảo Tàng, anhHải đã dùng một cái hộp nhỏ xíu, hình như là cái bật lữa thì phải, và đàn môi cho tụi em nghe.
ThụyMai:
Wow! Còn lúc nãy Hiền Vy nói Hát Đồng Song Thanh là gì vậy ?
HiềnVy:
Hát Đồng Song Thanh là kỹ thuật hát hai giọng cùng một lúc của người Mông cổ và người Tuva ở Tây Bá Lợi Á.
ThụyMai:
Làm sao mà hát một lúc bằng hai giọng được ?
HiềnVy:
Vâng mới nghe thì không làm sao hình dung được, nhưng khi chị đứng bên cạnh anhHải thì sẽ nghe được.
ThụyMai:
HiềnVy có được anh Hải hát Đồng Song Thanh cho nghe không ?
HiềnVy:
Dạ có, lúc đầu em tưởng là anhHải có một cái máy cassette nhỏ, dấu trong áo vì khi anh hát thì em nghe như cả một ban nhạc đang hoà tấu. Nhưng không phải vậy, anhHải đã dùng 2 gịong trong một lúc để hát cho em nghe. Và em đã cố đứng thật gần để nghe
ThụyMai:
Rồi HiềnVy có thấy cái cassette nào không ?
HiềnVy:
Đương nhiên là không rồi, đặc biệt là khi anhHải vừa hát xong Đồng Song Thanh thì từ mọi phía của Viện Bảo Tàng, người ta vỗ tay quá chừng, lúc đó tụi em cũng còn đang đứng dưới Lobby của Viện Bảo Tàng, làm em rất là ngạc nhiên, thì anhHải bảo em là đi ra thật xa, đừng cần nhìn anh thì sẽ nghe rõ hơn nữa.
ThụyMai:
HiềnVy có thử như lời anhHải nói không ?
HiềnVy:
Dạ thử liền chứ. Và quả thật là đứng xa thì nghe rõ hơn bội phần. AnhHải giải thích cho tụi em biết là thời xưa, những người chăn ngựa, khi ngồi trên núi một mình nghe tiếng gió thổi xuyên qua lá, và tiếng nước suối chảy róc rách trên núi, mới bắt chước để hát giải sầu. Từ đó mới phát xuất hát đồng song thanh gọi là Khoomei (giọng hầu).
ThụyMai:
Rồi anhHải bắt đầu nghiên cứu hát Đồng Song Thanh lúc nào ?
HiềnVy:
Dạ khi khám phá kỹ thuật hát Đồng Song Thanh vào năm 1969, anh đã tự tập và tạo một trường phái Âu châu cũng hơn 30 năm. Hiện nay có hơn 20 người (đa số là học trò anhHải ) hát giỏi và dạy môn này khắp thế giới.
ThụyMai:
Hồi nãy HiềnVy nói là anhTQHải đã đem kỹ thật hát Đồng Song Thanh vào phim ảnh bên Pháp là sao ?
HiềnVy:
Dạ, Đó là cuốn phim ‘Le Chant des Harmoniques’ (The Song of Harmonics, dịch tiếng Việt là Bài Hát Bồi Âm) về kỹ thuật hát đồng song thanh do anhHải phát triển, được quay vào năm 1988 do TS Hugo Zemp, một điện ảnh gia chuyên về dân tộc nhạc học quay và đạo diễn. Cuốn phim này nhấn mạnh về hai khía cạnh: phân tách giọng qua quang tuyến X (một chuyện rất nguy hiểm cho sức khỏe), và phân tách giọng qua âm thanh học (acousctics).
ThụyMai:
Anh Hải không sợ nguy hiểm cho sức khỏe khi dùng quang tuyến X để phân tách giọng sao ?
HiềnVy:
Dạ vì tha thiết đến chuyện nghiên cứu, nên anh đã không ngần ngại khi phải dùng quang tuyến X, chiếu ngang qua gò má, để xem thấy bên trong miệng của anh, trong lúc hát. Và anh đã phải để cho tia quang tuyến X chạy trong 10 phút như vậy
ThụyMai:
Làm vậy rất là nguy hiểm tới sức khỏe. HVy có biết là khi rọi kiếng phổi chỉ có 1/10 giây thôi, mà anhHải cho chạy đến 10 phút tức là tương đương với 6000 lần rọi kiếng trong một ngày.
HiềnVy:
Vâng, Bác sĩ đã “cảnh cáo” anh là nếu làm như vậy tức là anh sẽ nhận chất phóng xạ rất cao, có thể gây ra ung thư dây thanh quản. Vậy mà anh đã chấp nhận sự nguy hiểm này. Nhưng nhờ đó mà cuốn phim thu hút giới nghiên cứu và giới học về giọng.
ThụyMai:
Wow! Thật là một sự hy sinh cho nghệ thuật
HiềnVy:
Vâng, cuốn phim có ba phần: một phần phân tách khoa học (scientific analyses), một phần phương pháp sư phạm (pedagogical method), một phần kỹ thuật hát đồng song thanh (overtone singing technique). Sau khi thực hiện xong vào tháng 6 , 1989, cuốn phim được chiếu lần đầu tiên tại hội nghị Quốc tế ICTM (International Council for Traditional Music) tại Schladming, Áo quốc trước 700 nhà dân tộc nhạc học của 120 quốc gia.
ThụyMai:
Cuốn phim chắc đọat được nhiều giải thưởng lắm ?
HiềnVy:
Dạ, Cuốn phim đã đoạt giải nhứt của đại hội quốc tế phim nghiên cứu tại Parnu, xứ Estonia, 1990 (Grand Prize về Phim nghiên cứu khoa học và Giải thưởng phim dân tộc nhạc học hay nhứt (Prize of Best Ethnomusicological Film). Cùng năm 1990, phim này tham dự một đại hội phim nghiên cứu tại Palaiseau, Pháp, và đoạt giải thưởng Phim nghiên cứu khoa học hay nhứt (Best Film of Scientific Research), Palaiseau. Năm 1991, phim này lại đoạt giải Phim hay nhứt của đại hội phim khoa học (Grand Prize of the Festival of Scientific Film) tại Montreal, Canada.
ThụyMai:
Là cuốn phim về nghiên cứu chắc là ngoài những thành quả đã đạt được như HiềnVy vừa nói, chắc là phim còn được chiếu cho sinh viên, học sinh nữa phải không ?
HiềnVy:
Vâng, phim được chiếu trên 70 đài truyền hình trên thế giới. Phim này đã được trung tâm quốc gia nghiên cứu khoa học chuyển sang phim video nói tiếng Pháp, và nói tiếng Anh. Và phim này đã bán được hơn 50.000 cuốn cho các trường đại học, các trường trung tiểu học, các trung tâm nghiên cứu về giọng.
ThụyMai:
Vậy chắc hẳn là học trò của anh TrầnQuangHải đông lắm ?
HiềnVy:
Dạ anh Hải có trên 7.000 người đã học với anh về kỹ thuật hát Đồng Song Thanh. Nhưng cái hay của môn này là dùng để chữa bệnh
ThụyMai:
Chữa bệnh gì vậy ?
HiềnVy:
Dạ chữa bệnh thần kinh, bệnh tâm lý, và nhất là chữa bệnh cuống họng mà làm mất tiếng nói của người ta.
ThụyMai:
Chữa bằng cách nào ?
HiềnVy:
Dạ những người bị đau cuống họng làm họ không nói được nữa thì với cách học Đồng Song Thanh, anhHải sẽ dạy họ cách tập luyện bắp thịt cổ và họng để dùng một chổ khác mà phát âm, và họ sẽ nói lại được mà không cần qua những cuộc giải phẩu rất đau đớn và nguy hiểm. Ngoài ra những người bị cà lăm, tức là nói lắp, nếu học cách này thì sẽ bớt cà lăm hoặc có trường hợp hết nói cà lăm luôn.
ThụyMai:
Còn chữa tâm lý thì như thế nào ?
HiềnVy:
Dạ vì qua cách phát âm khi mới học Đồng Song Thanh, anhHải có thể biết người học trò của mình là người cứng còi hay người nhu nhược, thì qua cách tập luyện giọng Đồng Song Thanh, anh Hải sẽ giúp người này lấy lại nghị lực, tập trung tư tưởng để lấy lại được niềm tin. Và hiện bây giờ thì anh đang nghiên cứu và sắp hoàn tất phương pháp dùng âm thanh để viết chữ trên máy computer.
ThụyMai:
Dùng âm thanh viết chữ trên máy computer là sao vậy ?
HiềnVy:
Dạ tức là khi mình hát hay nói vào microphone thì giọng hát của mình, trực tiếp hiện ra trên màn ảnh computer, và cái program này do chính anh viết lấy, để biến đổi tần số âm thanh ra hình vẽ các mẫu tự, do đó anh có thể dùng miệng để viết chữ.
ThụyMai:
Wow! sao hay vậy, HiềnVy có được xem tận mắt cách viết này không ?
HiềnVy:
Dạ có, trong văn phòng làm việc của anhTQHải, tụi em được anh cho coi rất nhiều thứ, và dĩ nhiên là thấy được khi anh hát vào microphone thì trên màn ảnh computer những hàng chữ xuất hiện.
ThụyMai:
Wow! Hay quá. TMai nghe là vào ngày 10 tháng Tư năm 2002, Giáo Sư Tiến Sĩ Trần Quang Hải được Tổng Thống Pháp Jacques Chirac ban huân chương Bắc Đẩu Bội Tinh, phải không ?
HiềnVy:
Vâng đúng vậy, Tổng thống Pháp đã ban huân chương Bắc Đẩu Bội Tinh cho anh Trần Quang Hải để tôn vinh những đóng góp của anh về công việc nghiên cứu hát Đồng Song Thanh trên thế giới và làm rạng danh xứ Pháp trong lĩnh vực hát Đồng Song Thanh. Nhưng điều đặc biệt nhất là lúc nào đi trình diễn, anh cũng mặc áo dài khăn đóng ViệtNam cả. Anh luôn hãnh diện mình là người ViệtNam mặc dù bây giờ anh là con-ngườì-quốc-tế và anh đã chỉ sống ở ViệtNam một thời gian ngắn, khi còn nhỏ mà thôi.
ThụyMai:
T.Mai thấy anh Trần Quang Hải hay đi trình diễn Đàn Tranh nữa đó, HVy có nghe anh kể về Đàn Tranh không ?
HiềnVy:
Dạ có, theo anh TQHải thì Đàn Tranh ViệtNam mình hay về thủ pháp bàn tay trái (nhấn , vuốt, rung) nên phong phú hơn các đàn tranh của Trung quốc, Nhựt, Đại Hàn, Mông Cổ. Cách nhấn của bàn tay trái làm cho câu nhạc trở nên não ruột, buồn thảm. Đó là ưu điểm của đàn tranh. Ngoài ra trong nhạc Việt, phần “rao” hay “dạo” là đặc điểm của nhạc Việt. Chỉ có nhạc Việt mới có “rao” giáo đầu, để tạo một bầu không khí cho người nghe “nhập tâm” vào điệu thức của bài nhạc. Theo anh TQHải, cái hay của nhạc Việt là đàn chậm rãi, nhấn cho ngọt, làm cho người nghe cảm thấy “nhức xương”. Đó là đặc điểm đàn tranh, mà theo anh, chúng ta cần phải duy trì, bảo vệ.
ThụyMai:
Anh TrầnQHải có con không ?
HiềnVy:
Dạ anh có một người con gái tên là Trần thị Minh Tâm, mà có khi viết bài về sinh hoạt cộng đồng, anh dùng tên của Trần thị Minh Tâm làm biệt hiệu.
ThụyMai:
Cô Minh Tâm chắc cũng là một nhạc sĩ ?
HiềnVy:
Dạ, Trần Thị Minh Tâm (sinh năm 1973 tại Pháp), học piano 12 năm tại trường âm nhạc ở Pháp, học nghiên cứu nhạc học (musicology) tại Đại học đường Sorbonne, Paris, đậu cao học nhạc-học, nhưng cô đã không tiếp tục cho tới tiến sĩ vì cô thích tổ chức đại nhạc hội (festivals). Nên sau khi ra trường, cô Minh Tâm tìm được việc làm ở Thụy Sĩ, và chỉ sau một thời gian ngắn làm việc tại đây, bây giờ cô giữ một chức vụ quan trọng của Classical Music Verbier Festival, một trong ba festivals lớn nhứt của Thụy Sĩ. Cô Minh Tâm là người tổ chức lớp nhạc hè (Summer Academy of Music) dành cho những nhạc sinh giỏi trong các trường nhạc nổi tiếng trên thế giới, vì lớp nhạc này do các giáo sư nổi tiếng nhứt thế giới tới dạy (như ông Rostropovitch, Isaac Stern, vv.)
ThụyMai:
Wow! Đúng là Con nhà Tông, không giống lông cũng giống cánh, phải không HiềnVy ?
HiềnVy:
Vâng em nghe anhHải kể là lúc còn nhỏ, MinhTâm bị ‘mặc cảm’ về nhạc, vì có ông nội và cha là người giỏi nhạc. Nhưng điều làm em ái mộ cô Minh Tâm nhất, là mặc dù sinh ra và lớn lên bên Pháp, cô đã nói và viết tiếng Việt rất giỏi, có thể giỏi hơn em nhiều.
ThụyMai:
Làm sao hay được như vậy ?
HiềnVy:
Dạ anhHải kể là lúc Minh Tâm còn nhỏ, nếu muốn ăn gì, muốn xin gì, muốn Bố làm cho việc gì thì phải nói, phải xin bằng tiếng Việt, chứ nếu nói bằng tiếng Tây thì không có được gì cả. Và vì vậy mà bây giờ MinhTâm nói được nhiều ngôn ngữ, mà tiếng Việt là một trong những tiếng cô nói và viết rất giỏi.
ThụyMai:
TMai nghe nói là anh đang muốn tìm một người để truyền dạy lại những gì anh đã nghiên cứu đưọc, phải không ?
HiềnVy:
Vâng, em cũng nghe như vậy, nhưng theo anh TQHải thì việc truyền nghề lại cho một người trẻ rất khó khăn vì phải hội đủ một số điều kiện mà anh đòi hỏi.
ThụyMai:
Tại sao lại khó khăn và đòi hỏi của anh Hải là gì?
HiềnVy:
Dạ anh bảo là khi anh chọn người nào thì anh sẽ bảo đảm việc học, ăn ở, tức là anh nuôi người đó từ nhỏ cho tới lớn, học thành tài xong rồi, anh mới trả lại cho gia đình người đó.
ThụyMai:
Tức là phải ăn ở luôn trong nhà của anhHải và chị Bạch Yến ?
HiềnVy:
Vâng, vì điều kiện như vậy, cho nên tới nay anh chị vẫn chưa tìm được người đúng như ý, nên anh vẫn đang tiếp tục tìm.
ThụyMai:
Nhắc đến chị bạch Yến, TMai nhớ ngày xưa, chị Bạch Yến là một nữ danh ca nổi tiếng ở Việt Nam qua bài Đêm Đông của nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương và những bản nhạc ngoại quốc loại rock and roll (Tutti Frutti, Rock Around the Clock) hay loại nhạc mambo (như bài Mambo Italiano) hay các bản do Brenda Lee, Dalida (Bambino). Mà sao bây giờ chị toàn trình diễn với anh TQHải về loại nhạc dân tộc vậy ? Hiền Vy có hỏi anh TQHải không ?
HiềnVy:
Dạ có, lúc trước em tưởng là anhHải đã làm (pressure) áp lực dữ lắm, nên chị Bạch Yến mới đổi như vậy, nhưng không phải. AnhHải kể rằng: Việc chị Bạch Yến trở về nguồn là do chị Bạch Yến muốn. Sau khi lập gia đình với nhau, anhHải chỉ đưa cho chị Bạch Yến những tài liệu dân nhạc Việt Nam để nghe và thấm nhuần. Khi chị Bạch Yến có ý định trở về nhạc dân tộc, thì chị không nghe nhạc ngoại quốc nữa và chỉ nghe nhạc Việt Nam thôi, để cho tai không bị chi phối bởi loại nhạc khác. Vì cách ngân nga giữa hai loại nhạc Pop tây phương và dân nhạc Việt Nam hoàn toàn khác biệt. Do đó, phải mất nhiều thì giờ để cho dòng nhạc Việt thấm sâu vào trong huyết quản.
ThụyMai:
Vậy chắc là chị Bạch Yến phải nghe nhiều nhạc dân ca lắm ?
HiềnVy:
Chị Bạch Yến đi nghe anhHải thuyết trình, trình diễn dân nhạc tại các trường học. Dần dần chị khám phá cái hay, cái đẹp trong nhạc dân tộc. Và anhHải đã cảm hóa chị Bạch Yến trở về nguồn sau một năm sống chung. Từ đó anh chị đi lưu diễn khắp các quốc gia trên thế giới. Tính cho tới ngày đã gần 3000 buổi trình diễn, thực hiện 3 dĩa loại lớn, 3 CD chung với nhau và tham dự hơn 100 đại nhạc hội quốc tế (traditional music festivals) tại 50 quốc gia.
ThụyMai:
Wow!TMai nghe là anh TranQHải có viết sách nữa, phải không ?
HiềnVy:
Dạ,Về sách vở anhTQHải có viết một vài cuốn như quyển ‘Musiques du Mondé (Nhạc thế giới) vào năm 1993, được dịch ra tiếng Anh năm 1994, dịch ra tiếng Đức năm 1996 và dịch ra tiếng Tây Ban Nha năm 1998. Sách dày 360 trang, được dùng làm sách giáo khoa ở Pháp. Đã bán được trên 50.000 quyển. Ngoài ra có một số sách khác, dĩa 33 vòng, tức là loại dĩa lớn, dĩa CD (15 dĩa nhựa, 8 CD), tổng cộng đã hơn 1 triệu dĩa bán.
ThụyMai:
Ngoài cuốn phim The Song of Harmonics, lúc nãy mình đã nói đến, anh TQHải còn làm phim nào nữa không ?
HiềnVy:
Dạ có, anh đã làm tặng cho bộ giáo dục Úc Đại Lợi một cuốn phim về nhạc ViệtNam, phim được quay năm 1986 tại tỉnh Perth (Úc châu). Phim này được dùng tại các trường tiểu học trên toàn xứ Úc từ mười mấy năm qua. Anh cũng đã cộng tác với 40 đài truyền hình của nhiều quốc gia để làm những chương trình giáo dục âm nhạc (rất tiếc là không có chiếu trong cộng đồng VN)
ThụyMai:
Như vậy thì người ngoại quốc biết anh nhiều hơn người Việt mình ?
HiềnVy:
Vâng Khán giả của anh thường là người ngoại quốc. Có thể nói là 95 phần trăm. Thị trường làm việc của anh là người ngoại quốc. Mỗi năm anhchị trình diễn cho người Việt khoảng 10 buổi hay ít hơn vì theo anh thì, đã có nhiều nhạc sĩ Việt diễn cho cộng đồng Việt rồi. Việc làm của anh là giúp cho ngoại quốc khám phá nhạc Việt và việc nghiên cứu hát Đồng Song Thanh
ThụyMai:
Thường thường anh trình diễn loại nào nhiều nhất ?
HiềnVy:
Dạ Đàn muỗng và đàn môi là thường nhứt. Đó là hai nhạc khí mà anh đã sáng tạo nhiều kỹ thuật mới. Năm 1967, khi diễn tại đại hội dân nhạc (Folk Music Festival) ở tỉnh Cambridge ở Anh quốc,anh được bầu là Vua muỗng (King of Spoons). Từ đó tới nay anh vẫn tiếp tục giữ ngôi vị này. Năm 1998 anh tham dự đại hội Đàn Môi thế giới (World Jew’s Harp Festival) ở tỉnh Moll (Áo quốc), anh được bầu là người chơi đàn môi hay nhất đại hội (The Best Jew’s Harp Player of the Festival ). Nhưng Đàn tranh là nhạc khí chánh của anh, nên khi nào cũng có Đàn Tranh trong chương trình của anh, khi anh đi trình diễn.
ThụyMai:
ThụyMai và HiềnVy cũng như các em thanh thiếu niên của ChươngTrình Tuổi Thơ thật là hãnh diện vì trên thế giới có một người Việt Nam tài giỏi như anh Trần Quang Hải.
HiềnVy:
Vâng đây là niềm hãnh diện chung cho người Việt mình, AnhHải còn nói là ước nguyện của anh là làm sao về ViệtNam để trao lại cho dân tộc ViệtNam những gì anh đã học hỏi được, nhưng trong hoàn cảnh hiện tại thì anh chưa thực hiện được ước nguyện của anh. Anh cũng mong là với gia tài âm nhạc anh để lại cho đời, thì sau này người ta sẽ nhớ tới một Nhạc Sĩ Việt Nam, đã lưu lạc ở hải ngoại, đã hiến dâng cuộc đời cho âm nhạc nói chung và cho Văn Hóa Nghệ Thuật âm nhạc Việt Nam nói riêng.
ThụyMai:
Trong khuôn khổ hạn hẹp của Chương Trình Tuổi Thơ, T.Mai và HiềnVy không thể nào nói hết được những công trình cũng như những thành đạt của Giáo Sư Tiến Sĩ Trần Quang Hải. TMai và HiềnVy xin lập lại câu nói của Nguyễn Bá Học mà anh Trần Quang Hải đã dùng để nhắn nhủ cho thế hệ trẻ Việt Nam tại Hải Ngoại, trong một bài phỏng vấn của Vương Huyền thực hiện trên HồnQuê.com:
Đường đi không khó vì ngăn sông cách núi, mà chỉ khó vì lòng người ngại núi e sông.
HiềnVy:
Xin cám ơn Giáo Sư Tiến Sĩ Trần Quang Hải đã cho phép HiềnVy và ThụyMai làm chương trình đặc biệt này cho các em thanh thiếu niên. Nếu quí thính giả hay các em muốn đọc thêm hay tìm hiểu thêm về Tiến sĩ TrầnQuang Hải và những công trình nghiên cứu Văn Hóa và Âm Nhạc của anh, thì xin vào những website sau đây:
http://honque.com/PhongVan/pvTQH/.htm
http://www.vietnhac.org/baivo/thotho-tqh.html
https://tranquanghai1944.wordpress.com

Theo báo Thể thao và Văn hóa : TRẦN QUANG HẢI :”Hát đồng song thanh có thể giúp… chữa bệnh”


“Hát đồng song thanh có thể giúp… chữa bệnh”

(TT&VH/VIETNAM+) LÚC : 17/11/09 08:27

Giáo sư-tiến sĩ Quang Hải đang biểu diễn hát đồng song thanh. (Ảnh: TT&VH)Giáo sư-tiến sĩ Quang Hải đang biểu diễn hát đồng song thanh. (Ảnh: TT&VH)
Đêm 9/11/2009 tại nhà riêng của giáo sư-tiến sĩ Trần Văn Khê (32 Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh), giáo sư, tiến sĩ Trần Quang Hải đã có buổi nói chuyện và biểu diễn hát đồng song thanh, “đàn” muỗng, đàn môi.“Đồng song thanh” là lối hát mà một người cùng lúc có thể hát được hai giọng. Người dự buổi nói chuyện này có thể thấy được những bồi âm (khi hát đồng song thanh) hiện trên màn hình. Người biểu diễn có thể điều khiển giọng hát của mình để bồi âm vẽ thành những hình vẽ, và với đàn môi anh có thể biểu diễn một đoạn nhạc techno hấp dẫn… 

Nhưng đằng sau sự thành công như hôm nay, anh đã mất 40 năm nghiên cứu, mày mò tự học và có khi phải đem cả bản thân mình làm vật thí nghiệm bất chấp cả tính mạng. Phóng viên đã có cuộc trò chuyện với anh sau đêm biểu diễn 9/11.

Tôi đã tạo ra một trường phái hát đồng song thanh 

Theo anh biết, ở Việt Nam có ai hát được đồng song thanh hay không?

Ông Trần Quang Hải: Ở Việt Nam, theo tôi biết là có anh Bùi Trọng Hiền ở Hà Nội là hát được đồng song thanh, nhưng có lẽ anh Hiền phải dành nhiều thời gian để nghiên cứu những vấn đề khác như cồng chiêng Tây Nguyên, ca trù… nên cũng không đào sâu nhiều về lối hát này.

Chắc anh cũng từng đến Mông Cổ để học hát đồng song thanh? 

Ông Trần Quang Hải: Tôi tình cờ nghe một cuốn băng hát đồng song thanh, lúc đó tôi rất ngạc nhiên và tự hỏi, tại sao một người có thể hát cùng lúc 2 giọng? Từ đó tôi đã tìm tòi nghiên cứu trong rất nhiều năm để hát được đồng song thanh. 

Có nhiều người nghĩ rằng chắc tôi cũng đã đến Mông Cổ để học các nghệ nhân, nhưng không có điều đó, tất cả là do tôi tự học. Sau thời gian nghiên cứu tôi đã thực hành được cách hát 2 giọng và từ đó phát triển thành một hệ thống để phổ biến cho nhiều người. 

Khi đã gây được  tiếng tăm với lối hát và truyền bá đồng song thanh, tôi đã được mời đến Mông Cổ, được gặp những ca sĩ “thứ thiệt” của xứ Mông Cổ. Tôi có dịp đối chiếu kỹ thuật của họ và của tôi. Hai kỹ thuật khác nhau nhưng cùng cho ra một kết quả. 

Tôi đã tạo ra một trường phái hát đồng song thanh mới mà không giống với trường phái cổ truyền của người Mông Cổ. Nếu với phương pháp của người Mông Cổ, người học cần thời gian vài tháng mới thực hiện được kỹ thuật hát cơ bản thì phương pháp của tôi chỉ trong vài giờ đồng hồ… và đương nhiên muốn hát giỏi thì phải cần thời gian dài hơn, tùy theo năng khiếu của từng người.

Nghiên cứu âm nhạc bất chấp tính mạng…

Anh có thể nói những ứng dụng của kỹ thuật hát đồng song thanh trong âm nhạc và trong đời sống? 

Ông Trần Quang Hải: Thứ nhất có thể ứng dụng nó trong âm nhạc đương đại. Nghệ sĩ nhạc cổ điển có thể dùng kỹ thuật đồng song thanh để bổ túc cho việc hát opera. Trong âm nhạc đương đại (contemporary music), những nghệ sĩ hát với những kỹ thuật rất “kỳ cục” để tạo ra những âm thanh rất lạ lùng, càng lạ lùng chừng nào thì họ càng thích. 

Việc ứng dụng kỹ thuật hát đồng song thanh sẽ tạo ra được những âm thanh rất mới lạ. Có gần chục người sáng tác âm nhạc đương đại ở Na Uy, Pháp, Mỹ… đã học với tôi để sáng tác những tác phẩm đương đại có những âm thanh lạ từ bồi âm của kỹ thuật hát đồng song thanh. 

Thứ hai là giúp cho giọng hát người ca sĩ có được làn hơi dài và mạnh. Và cuối cùng là giúp cho những người nhút nhát có được sự tự tin, những người xướng ngôn viên, những diễn giả có được giọng nói đầy thuyết phục, giúp cho những người bị hỏng thanh quản có thể nói được nhờ sử dụng một bộ phận khác của cổ họng để phát âm mà không cần đến dây thanh quản. 

Anh có thể kể những gì gian nan nhất trong quá trình nghiên cứu để tạo ra trường phái hát đồng song thanh của Trần Quang Hải và nhất là cái mà anh gọi là có thể để chữa bệnh? 

Ông Trần Quang Hải: Tôi đã từng vào một bệnh viện ở Pháp dùng những máy đo thọt vào mũi, miệng để biết được cơ chế hoạt động của dây thanh quản khi hát đồng song thanh. 

Nguy hiểm hơn, tôi đã chấp nhận để người ta chiếu quang tuyến X trong một thời gian dài để thí nghiệm nhằm biết được hoạt động của các thớ thịt ở cổ họng khi không dùng đến dây thanh quản mà vẫn tạo ra được tiếng nói. 

Về điều này các bác sĩ chuyên khoa khuyến cáo tôi là có thể bị ung thư cổ họng và tôi đã sẵn sàng ký vào biên bản cam kết, biến mình thành “con vật” thí nghiệm cho những nghiên cứu của mình bất chấp cả tính mạng. 

Ba tôi (giáo sư-tiến sĩ Trần Văn Khê) đã nói rằng nếu phải làm điều đó thì ông không dám làm. Nhưng tôi nghĩ rằng có dám như thế mình mới có những cứ liệu xác đáng cho công trình nghiên cứu của mình.

Có thể giúp người hỏng thanh quản nói được

Tại sao anh không mở một trung tâm để dạy kỹ thuật đồng song thanh cho những người bị hỏng dây thanh quản nhằm giúp họ có thể nói được mà không cần phải phẫu thuật để đặt “máy nói” vào cổ họng?

Ông Trần Quang Hải: Trước hết phải nói rằng, nếu áp dụng kỹ thuật hát đồng song thanh để giúp những người bị hỏng dây thanh quản có thể nói được thì chi phí rất thấp mà không phải phẫu thuật.

Nhưng ở các nước phương Tây, muốn chữa bệnh thì phải có bằng bác sĩ, tôi muốn giúp cho những người bị hỏng dây thanh quản có thể nói được, trước hết tôi phải là bác sĩ tai, mũi, họng. 

Nghĩa là tôi phải đi học để trở thành bác sĩ hoặc một bác sĩ nào đó (có năng khiếu âm nhạc) phải học lối hát đồng song thanh thật hoàn hảo như tôi mới đủ năng lực và tư cách pháp lý để chữa bệnh cho mọi người. 

Nhưng điều này cũng thật oái oăm vì các bác sĩ thì chưa có ai đủ kiên nhẫn để học đồng song thanh với tôi, còn tôi thì không chịu đi học để có bằng bác sĩ…

Nếu ở Việt Nam mở một trung tâm chữa bệnh bằng kỹ thuật hát đồng song thanh, anh có hợp tác?

Ông Trần Quang Hải: Điều đó còn tùy thuộc vào trang thiết bị và tùy thuộc vào  vấn đề  tài chính, ít ra là trả lương cho tôi như tôi đang làm việc tại Pháp.

Cảm ơn anh về cuộc trò chuyện này!