NGUYỄN QUANG LONG : Giật mình với những ”báu vật” sắp biến mất


Giật mình với những ”báu vật” sắp biến mất

  Thứ Sáu, 04/04/2014 14:07
GiadinhNet – Họ là những “báu vật” sống, những mạch nối giữa quá khứ với hiện tại của dân tộc, cho nên sự góp mặt của họ là vô cùng quan trọng. Nhưng có một thực tế dường như họ đang bơ vơ giữa tình thương của nhân dân và “biến mất” dần trong nay mai vì đã tuổi cao sức yếu.
Image
giật mình với những ”báu vật” sắp biến mất 1
Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo, báu vật của đờn ca tài tử đã ở vào tuổi 97. Ảnh: TL
 
Sống dựa vào dân

Hôm về Ngãi Cầu thăm nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc, tôi chợt giật mình nghĩ: “Nghệ nhân tinh nghề như cụ giờ còn có mấy đâu”. Những người còn đều đang như lá vàng cuối mùa thu. Tính ra, đối với ca trù, bên cạnh cụ Chúc chỉ còn cụ Nguyễn Phú Đẹ (91 tuổi), cụ Phó Thị Kim Đức (85 tuổi) là 3 “báu vật” sống. Trong khi đó, ở đờn ca tài tử, vọng cổ cũng không còn nhiều, sau sự ra đi của cụ Bảy Huệ (SN 1933) vào năm 2013, hiện tại ngoài cụ Nguyễn Vĩnh Bảo (97 tuổi), chỉ còn một vài tên tuổi lừng danh như: NSND Viễn Châu (tức Bảy Bá – 91 tuổi), nhạc sĩ Ba Tu (gần 80 tuổi), lớp sau có NSƯT Văn Giỏi cũng đã ngoài 60 tuổi.

Ngoài ra, trên suốt hành trình hàng chục năm tìm hiểu âm nhạc cổ truyền, tôi cũng chỉ biết thêm vài nghệ nhân thuộc dòng “báu vật” nữa thôi. Chẳng hạn, hát Xoan có hai cụ, Bài chòi Bình Định chừng vài ba cụ… Tất nhiên, có thể còn có những nghệ nhân xứng đáng mà tôi chưa được tiếp xúc hoặc chưa biết đến. Như thế thì tới một thời điểm không xa, rất có thể chúng ta sẽ phải đối mặt với nguy cơ biến mất các “báu vật” sống của dân tộc. Cho nên, nghe thì buồn nhưng cũng phải nhìn thẳng vào sự thật này, rằng nó đang diễn ra. Trong khi, chính sách ưu đãi các nghệ nhân của chúng ta đã rục rịch từ lâu nhưng biết bao năm trôi qua, nó vẫn còn trong giai đoạn điều chỉnh và chưa biết đến bao giờ có thể thực thi.

Về chính sách, tôi tin nghệ nhân thực sự sẽ không ai xin. Nghề đàn hát dân gian xưa nay chẳng mấy ai có cuộc sống sung túc, nhưng khổ thì phổ biến. Mà dường như ai nấy trước khi vào cái nghề này đều đã biết và sẵn sàng tinh thần sống chung cùng cái khó. Chả thế mà các nghệ nhân xẩm xưa, khó khăn bộn bề nhưng vẫn mượn ý thơ Nguyễn Du rằng: “Trót mang cái nghiệp vào thân/ Cũng đừng nên trách trời gần, trời xa”; thậm chí là trần trụi: “Lúc sướng thì họ vơ vào/ Lúc sau hoạn nạn thì nào có ai” như liều thuốc tinh thần giúp họ thêm vững vàng và duy trì nghiệp đàn ca. Nói thế để biết các nghệ nhân dù khó khăn nhưng không cần ai đỡ cũng có thể tự sống được. Cách sống – bí quyết truyền đời của họ – chính là sống dựa vào dân!

Muốn “thắp lửa” lại quá nghèo

Image

Ca nương NGUYỄN THỊ CHÚC và nghệ nhân NGUYỄN PHÚ ĐẸ

Kể từ sau Tết Giáp Ngọ, nghệ nhân ca trù Nguyễn Thị Chúc đang yếu dần. Hiện tại sức khỏe của cụ đã có những tiến triển tốt nhưng sự sống vẫn thật mong manh. Những người yêu cổ nhạc và học trò thì ví cụ như một “báu vật” sống của nghệ thuật ca trù. Cụ được tôn vinh nghệ nhân bởi bên cạnh giọng hát đặc sắc (nhất là lối ngâm có cái nét rất riêng khó ai có thể bắt chước được) cụ còn là một nhân chứng của thời ca trù đất Thăng Long còn hiện hữu trong đời sống xã hội, chứ không phải dạng bảo tồn hay gìn giữ như hiện nay.
 
giật mình với những ”báu vật” sắp biến mất 2

Nghệ nhân Nguyễn Phú Đẹ (95 tuổi) đến thăm nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc. Ảnh: Q.L

Nhưng đấy mới chỉ là danh hiệu mà mọi người (tức nhân dân) tự phong cho xứng với “tầm vóc” của cụ chứ trước đây khi còn đang hoạt động ca hát, cụ chưa bao giờ tự nhận mình là “báu vật”. Còn đối với Nhà nước, cho tới thời điểm này, chỉ duy nhất cụ được nhận một cái bằng khen công nhận là một Nghệ nhân dân gian của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Trong khi, cái từ “nghệ sĩ” hay “nghệ nhân” đã là chính cụ và thậm chí xa hơn nữa là mấy đời gia đình cụ đã như thế rồi. Ngoài ra, cụ chưa được nhận một sự ưu đãi nào của Nhà nước. Mấy tháng nay “báu vật” sống vẫn được đưa đi chữa trị bằng tiền của gia đình cùng các học trò.

Image

NSUT HÀ THỊ CẦU

Nhớ lại vài năm trước, nghệ nhân xẩm Hà Thị Cầu cũng có cuộc sống vô cùng khó khăn, ốm đau bệnh tật liên miên. Cũng vì thế mà chúng tôi đã trực tiếp tổ chức nhiều đêm xẩm và vận động bạn bè, cùng những người yêu cổ nhạc giúp đỡ một khoản khi phí cho bà. Đặc biệt, khi đau ốm, Bệnh viện K đã cử hẳn một xe ô tô cùng các bác sĩ về tận nhà bà ở Yên Mô, Ninh Bình khám và sẵn sàng đưa bà theo xe ra Hà Nội điều trị miễn phí. Nhưng việc làm này của bệnh viện cũng không nằm trong chính sách nghệ nhân được hưởng, mà chỉ là sự giúp đỡ của một vài cá nhân với sự trân trọng di sản quý của dân tộc mà bệnh viện đã hành động.

Image

Nhạc sư NGUYỄN VĨNH BẢO

Cũng tương tự, nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo, năm nay đã 97 tuổi, một cây đại thụ, một di sản quý của đờn ca tài tử hàng chục năm nay, lúc khỏe lúc yếu, căn bệnh tai biến đã đến hai lần khiến sức khỏe của nhạc sư ngày càng yếu đi. Con cháu gia đình cụ đều là dân lao động bình thường cho nên việc chăm sóc cụ cũng là một khó khăn. Tôi còn nhớ, lần thứ 2 cụ phải cấp cứu vì bệnh tai biến đã cần tới tấm lòng nhiệt thành với người nghệ sĩ tài năng lớn tuổi mà GS. Hoàng Chương đã gọi điện nhờ một vài người bạn ở một bệnh viện trong TP.HCM hỗ trợ, chứ nhạc sư không được hưởng chính sách nào cho nghệ nhân. 

Càng để lâu càng có lỗi

“Ai cũng biết xây dựng chính sách đối với nghệ nhân là chủ trương của Nhà nước đã có từ lâu nhưng những người chịu trách nhiệm xử lý thì vẫn chưa hoàn thành mà thôi. Nhớ hồi nghệ nhân Hà Thị Cầu còn sống, bà đã rất vui khi chúng tôi thông báo sắp có chính sách hỗ trợ. Vậy nhưng, cho tới thời điểm này, khi bà đã mất được hơn một năm, “chính sách” vẫn còn nằm trên bàn của cơ quan có thẩm quyền. Cho nên để càng lâu càng có lỗi với các bậc tiền nhân”.

(Nhạc sỹ Nguyễn Quang Long)

 

Nguyễn Quang Long (Nhạc sĩ – Nhà lý luận phê bình âm nhạc)

http://m.giadinh.net.vn/van-hoa/giat-minh-voi-nhung-bau-vat-sap-bien-mat-2014040410376278.htm

NGUYỄN DINH : Nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc: Đắm đuối ca trù đến hơi thở cuối…


02/04/2014 09:26

Nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc: Đắm đuối ca trù đến hơi thở cuối…

 – Mấy ngày trước, các bác sĩ của Bệnh viện Bạch Mai đã rất xúc động khi chứng kiến hình ảnh một nghệ nhân 85 tuổi trong phút tưởng như sẽ vĩnh biệt cõi đời mà vẫn còn sửa được những câu hát ca trù đằm thắm cho người học trò cưng của mình.

Cụ là Nghệ nhân ca trù Nguyễn Thị Chúc.Thăng trầm đời hát 

Giờ thì Nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc đã về nhà, nằm dưỡng bệnh ở thôn Ngãi Cầu, làng An Khánh, huyện Hoài Đức (Hà Nội) sau khi bệnh viện “trả về” vì căn bệnh suy thận cấp độ 2. Chiều 31.3, chúng tôi tìm về thôn Ngãi Cầu thăm cụ, người dân ở đây ai ai cũng biết cụ Chúc hát ca trù giờ đang ốm thập tử nhất sinh. Đến nhà cụ lúc chiều muộn, thấy các cụ trong làng đến chơi rôm rả thăm hỏi ân tình, bên giường cụ thì con cháu đang quây quần chăm sóc.

Ca nương Phạm Thị Huệ ngày nào cũng túc trực bên giường bệnh cụ Chúc.

Ca nương Phạm Thị Huệ ngày nào cũng túc trực bên giường bệnh cụ Chúc.

Trò chuyện với ông Nguyễn Bá Phi – em trai cụ Chúc và qua lời kể của các cụ trong làng, câu chuyện về cụ Chúc – danh ca một thuở từ từ được hé mở. Cụ Chúc sinh năm 1930 trong một gia đình có truyền thống ca trù, vì thế ngay từ nhỏ cụ đã được bố mẹ dạy bảo nghiêm khắc và chu đáo về nhịp, về phách. Với tình yêu tha thiết môn nghệ thuật dân gian và tài năng thiên bẩm, năm 12 tuổi Chúc đã bắt đầu tự đi hát.

Toàn quốc kháng chiến, cô Chúc gác lại tiếng ca, nhịp phách để tham gia vào đội văn công tuyên truyền. Bằng lời ca tiếng hát “Ai có bầu nhiệt huyết, thề giết bọn xâm lăng, để cứu lấy hai mươi nhăm triệu đồng bào”… trên loa phóng thanh đặt ở các xe lưu động, cô gái ấy đã đi khắp phố Khâm Thiên, Hàng Bột, Ô Chợ Dừa, Thái Hà, Ngã Tư Sở…

Ca nương Phạm Thị Huệ- người học trò cưng ngày nào cũng kề cận bên giường bệnh của cụ Chúc, tiếp lời: “Những năm 40, cụ là danh ca nổi tiếng của đất kinh kỳ, cụ tự mình đi hát kiếm tiền mua nhà và xe – việc mà ngay cả bây giờ những ca nương như tôi cũng không thể làm nổi”.

Sau năm 1954, khi ca trù bị hiểu lầm, các nhà hát ca trù bị đóng cửa khiến các ca nương, kép đàn phải sống mai danh ẩn tích. Cô Chúc trở về làm ruộng nuôi gia đình. Đến năm 1995, khi ca trù được quan tâm trở lại thì cụ hoạt động trong Câu lạc bộ Ca trù Thăng Long và Câu lạc bộ Ca trù Hà Đông. Năm 2005, cụ Chúc đã được Bộ VHTTDL công nhận là nghệ nhân dân gian. Những năm gần đây cụ Chúc còn được mời làm ban giám khảo cho các cuộc thi ca trù toàn quốc. Và mới đây nhất, năm 2012 cụ đã mang những nhịp, những phách của ca trù đến Hàn Quốc. 

Vẫn còn vương tơ

Tuy nhiên điều đáng buồn nhất hiện nay là khi ca trù đã được vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới (năm 2009) thì những nghệ nhân giữ hồn sâu lắng cho ca trù lại vẫn sống một cuộc sống cơ cực, nghèo khổ. Nhìn căn nhà đơn sơ với vỏn vẹn 2 chiếc giường gỗ, những tấm bằng khen được treo ngay ngắn trên tường gạch cũ kỹ, thân hình gầy nhom của cụ Chúc trên giường bệnh, mọi người không khỏi xót lòng. 

Bị suy thận độ 2, khi được hỏi chuyện, cụ vẫn tỉnh táo và tuy giọng thều thào khó nghe nhưng trong giọng nói vẫn còn thấy cái chất đằm thắm của ca trù còn nhiều lắm. Ông Phi bùi ngùi: “Cụ quyết tâm chắt chiu gìn giữ ca trù, bệnh tật nhưng cụ vẫn nghe các cháu đàn hát và thật không ngờ cụ vẫn bắt bẻ và phát hiện ra những lỗi sai của các cháu trong từng câu hát, từng chữ luyến láy. Rồi cụ chỉnh sửa những nốt nào lên cao, xuống thấp và cụ còn hát được nữa. Thấy các cháu nối nghề, yêu ca trù, cụ vui lắm”.

“Bệnh tật nhưng cụ vẫn nghe các cháu đàn hát và thật không ngờ cụ vẫn bắt bẻ và phát hiện ra những lỗi sai của các cháu trong từng câu hát, từng chữ luyến láy”.

Ông Nguyễn Bá Phi

Trong số các học trò, có lẽ ca nương Phạm Thị Huệ là người gần gũi và ân cần với cụ Chúc nhất. Chị Huệ không chỉ là người học trò chân truyền mà còn được cụ nhận làm cô con gái út. 

Ông Phi chia sẻ: “Xưa, khi mẹ tôi mất, có bà Phượng học trò đến xin khăn và chịu tang thầy như một người con”. Theo ông Phi, “quân sư phụ” là một nét đẹp trong ca trù, người trò có hiếu coi thầy không khác mẹ cha. Mấy hôm nay, hôm nào ca nương Phạm Thị Huệ cũng đi xe máy từ Hà Nội về rồi ở lại thức trắng đêm bên cụ. 

Chị Huệ ngồi bên giường, giúp cụ ăn vài miếng dưa hấu, vừa xoa bóp chân tay cụ, chị rơm rớm nước mắt tâm sự: “Cụ không khác gì người mẹ của tôi, đôi khi anh con trai trưởng còn ghen tị với tình cảm của cụ dành cho tôi. Đặc biệt trên giường bệnh mà cụ vẫn đầy lửa với nghề. 

Hôm ở Bệnh viện Bạch Mai, các bác sĩ có hỏi gia đình là làm tang cho cụ ở bệnh viện hay ở nhà… Lúc đó tôi đã khóc và cất tiếng hát một bài cho cụ nghe, thật không ngờ cụ vẫn chỉnh sửa được cho tôi những chỗ chưa chuẩn. Tôi rất cảm động và nghĩ rằng ngay trong lúc mong manh nhất nhưng cụ vẫn nhiệt huyết và chính sự nhiệt huyết đó sẽ giúp cụ chống lại được tật bệnh”.

Những ngày này, khi biết được tin cụ Chúc ốm nặng, đại diện Sở VHTTDL Hà Nội đã về thăm hỏi và có tặng 10 triệu đồng để cụ chăm lo thuốc thang. Những nghệ nhân ca trù ở khắp nơi cũng tìm về với cụ như cụ Nguyễn Phú Đẹ ở Hải Dương hay đại diện của các câu lạc bộ ca trù tận Hà Nam, Ninh Bình, Hà Nội…

Chia tay ngôi nhà ca trù tôi mang theo một nỗi niềm canh cánh của cả ông Phi và chị Huệ: Dù thế nào thì sau này khi cụ mất, gia đình vẫn sẽ xây dựng một nhà lưu niệm để phải giữ bằng được ca trù truyền thồng và cái nghề tổ của gia đình. Nơi đó sẽ trưng bày những hình ảnh về cuộc đời nghệ thuật của cụ Chúc.