Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Trần Quang Hải: Hiểu âm nhạc cha ông để thoát khỏi mặc cảm


Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Trần Quang Hải:
 
Hiểu âm nhạc cha ông để thoát khỏi mặc cảm
Thứ tư, 04/06/2014 – 03:30 PM (GMT+7)
    
GS, TS Trần Văn Khê (trái) và GS, TS Trần Quang Hải ngày 17-5-2014.
GS, TS Trần Văn Khê (trái) và GS, TS Trần Quang Hải ngày 17-5-2014.

Vội vội vàng vàng về nước tham dự Hội thảo quốc tế Bảo tồn và phát huy giá trị dân ca trong xã hội đương đại (trường hợp dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh) vừa diễn ra tại thành phố Vinh (Nghệ An), GS, TS nhạc sĩ Trần Quang Hải lại mải miết lên đường. Lịch thỉnh giảng ở Pháp, I-ta-li-a và nhiều quốc gia luôn ken đặc, vẻ đẹp bí ẩn của âm nhạc cổ truyền Việt Nam ngày càng có sức hấp dẫn sinh viên nhiều trường đại học danh tiếng trên thế giới. Đến nay sau nửa thế kỷ miệt mài cùng phận sự của một người truyền bá, khai sáng, “ông vua” đàn môi Trần Quang Hải vẫn chưa có nhiều thời gian để ngơi nghỉ:

Tên tuổi GS, TS Trần Văn Khê và GS, TS, nhạc sĩ Trần Quang Hải thì đã nhiều người biết. Nhưng có lẽ chưa hẳn nhiều người đã tỏ tường ông cùng cha mình từng góp công sức lớn vào các bộ hồ sơ trình UNESCO để được công nhận di sản văn hóa phi vật thể cho ca trù, quan họ, hát xoan, đờn ca tài tử…?

Thân phụ tôi (GSTS Trần Văn Khê) và tôi đã tham gia vào việc bảo tồn và phát huy dân nhạc của Việt Nam. Cha tôi đã đóng góp rất nhiều vào hồ sơ Nhã nhạc cung đình Huế (được công nhận năm 2003) và cồng chiêng Tây Nguyên (2005). Chúng tôi cùng nhau tham gia việc dựng hồ sơ quan họ (2009), ca trù (2009), hát xoan (2011), đờn ca tài tử (2013) và gần đây nhất là hát ví giặm Nghệ Tĩnh.

Ví giặm Nghệ Tĩnh liệu có vượt qua khỏi những thử thách mà UNESCO đưa ra để giúp Việt Nam có thêm một di sản tinh thần nữa trong năm nay, thưa Giáo sư?

Tôi không thể khẳng định điều này vì cần nhất là phải có hồ sơ đủ bề dầy lịch sử và bề sâu nghệ thu   ật. Bề dầy lịch sử đã được xác nhận qua những nghiên cứu của nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam, nhất là đóng góp của cố giáo sư Nguyễn Đổng Chi và cố giáo sư Ninh Viết Giao. Bề sâu nghệ thuật đang được các nghệ nhân Nghệ An, Hà Tĩnh biểu hiện xuyên qua sự hình thành nhiều câu lạc bộ và chương trình giảng dạy các điệu ví giặm ở trường học. Tôi chỉ hy vọng rằng với sự nhiệt tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước có thể mang thêm cho Việt Nam một di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại ngay trong năm 2014.

Để thuyết phục một người chưa bao giờ nghe, chưa bao giờ biết đến ví giặm Nghệ Tĩnh có ham muốn tiếp cận loại hình dân ca độc đáo này, Giáo sư sẽ làm gì?

Việc làm đầu tiên theo tôi là cho họ nghe những làn điệu đặc trưng của ví (ví phường nón, ví phường vải) và của giặm (giặm ru, giặm cửa quyền) qua những tài liệu nguyên xi thu thập từ những cuộc điền dã cho thấy loại hát này gắn liền với đời sống hằng ngày, những sinh hoạt liên hoan qua tài diễn xuất của những nghệ nhân tên tuổi.

Sẽ khó để giữ gìn phát huy giá trị của ví giặm Nghệ Tĩnh nói riêng và âm nhạc truyền thống nói chung nếu công chúng trong nước, nhất là giới trẻ chỉ thích nghe nhạc Hàn Quốc, nhạc Anh Mỹ và nhạc trẻ đương đại?

Đối với giới trẻ ít quan tâm tới nhạc dân tộc mà chỉ thích nhạc ngoại hay tân nhạc đương đại, việc làm đòi hỏi khá nhiều khó khăn. Ta có thể từng bước gây sự chú ý của giới trẻ, bước đầu là sân khấu hóa các bộ môn dân nhạc (quan họ, ca trù, hát xoan, hát ví giặm, hát xẩm, hát bài chòi…).

Qua tìm hiểu của Giáo sư, liệu hệ thống nhà trường phổ thông ở Việt Nam đã làm tròn chức phận giới thiệu, hướng dẫn, truyền bá cái hay cái đẹp của âm nhạc truyền thống tới học sinh các lứa tuổi?

 

Một hoạt cảnh trong Liên hoan dân ca ví giặm 2013 tại TP Hà Tĩnh.

 

Như tôi đã nói, hệ thống nhà trường phổ thông ở Việt Nam chưa có đủ điều kiện hoàn tất việc giới thiệu, hướng dẫn, truyền bá cái hay cái đẹp của nhạc truyền thống tới học sinh các lứa tuổi. Thứ nhất là thiếu cán bộ có đủ căn bản hiểu biết và minh họa một số loại hình nhạc dân tộc. Sách vở về nhạc cổ truyền viết cho giới trẻ không có, phim ảnh từng bộ môn không có. Học sinh ở miền nam không biết gì về hát xoan, hát xẩm, hát ví phường vải của miền bắc hay hát bài chòi của miền trung. Học sinh miền trung không có một khái niệm gì về hò và lý, với đờn ca tài tử của miền nam hay các loại nhạc dân ca của miền bắc mà tôi vừa kể phần trên . Học sinh miền bắc không am tường sự phong phú của nhã nhạc cung đình Huế, hát bài chòi, cồng chiêng Tây Nguyên hay đờn ca tài tử Nam Bộ… Tôi chưa thấy một chương trình toàn diện tìm hiểu âm nhạc Việt Nam trong nhà trường. Hầu hết các sinh viên du học Việt Nam mà tôi thường gặp ở Âu Mỹ đều không có một khái niệm sơ đẳng về nhạc dân tộc. Họ chỉ biết vài bài dân ca (quan họ), hoặc chỉ biết đàn tranh, đần bầu, hát cải lương hay một chút ít hát chèo. Đây là việc làm khẩn cấp giúp học sinh ngày nay hiểu biết thêm về sự phong phú của gia tài âm nhạc Việt Nam, để các em không còn bị mặc cảm khi đi du học và có thể trao đổi với các bạn ngoại quốc về sự giao lưu văn hóa nhạc dân tộc.

Cha con GS, TS Trần Văn Khê và GS, TS Trần Quang Hải được coi như những người có đóng góp khó định lượng để đưa dân ca nhạc cổ Việt Nam ra nước ngoài. Trong suốt quá trình đó ông đã chiêm nghiệm được gì từ cha mình và đâu là căn nguyên để một nhạc công violon như ông có bước ngoặt khác xa thế?

Khi còn bé, tôi học đàn violon ở âm nhạc viện Sài Gòn (từ năm 1955 tới 1960). Lúc đó tôi hoàn toàn mù tịt về âm nhạc dân tộc. Từ lúc sang học bộ môn nhạc học (musicology) tại trường đại học Sorbonne, Paris, và dân tộc nhạc học (ethnomusicology) tại trường cao đẳng khoa học xã hội đã giúp tôi khám phá rất nhiều truyền thống nhạc dân tộc của thế giới. Đến khi vào làm việc tại Viện bảo tàng con người (Musée de l’Homme) ở Paris, Pháp, tại viện dân tộc nhạc học, tôi được giao phó nghiên cứu nhạc Việt Nam và Đông-Nam Á. Tôi khám phá kho tàng nhạc dân tộc Việt Nam của dân tộc Kinh và 53 dân tộc anh em (Gia Rai, Ê Đê, Ba Na, Xê Đăng, Mnong Gar, Chăm, Mông, Mường, Dao, Tày, Thái, Nùng) và bắt đầu quay về nguồn, đồng thời đối chiếu với các loại nhạc dân tộc của Ấn Độ, Myanma, Thái-lan, Campuchia, Lào, Indonexia, Philippines. Tôi được cha truyền sự hiểu biết qua những năm học tại trường nghiên cứu nhạc Đông phương (Centre of Studies for Oriental Music) tại Paris. Sinh trưởng trong gia đình có năm đời nhạc sĩ cổ truyền, tôi mới thức tỉnh và nhận thấy bổn phận tiếp nối truyền thống dòng họ. Tôi học về lý thuyết và thực tập về đàn tranh, đàn bầu, đàn nhị, sinh tiền rồi tự phát triển kỹ thuật gõ muỗng và chơi các loại đàn môi (xứ Việt mình là xứ duy nhất trên thế giới có 10 loại đàn môi kim loại và tre). Sự phối hợp giữa lý thuyết và thực tập nhạc cụ đã giúp tôi có kiến thức sâu đậm và đủ điều kiện để phát huy nhạc dân tộc Việt ở Pháp và các quốc gia Âu Mỹ qua các buổi trình diễn nhạc cổ truyền. Sự quay về nhạc cổ Việt Nam sau hơn 41 năm nghiên cứu đã cho tôi một chỗ đứng cao trong việc truyền bá nhạc cổ truyền Việt Nam khắp năm châu. Tôi mong có dịp mang sự hiểu biết của tôi về giảng dạy ở Việt Nam để giúp cho thế hệ trẻ cảm nhận chân giá trị của nền quốc nhạc mà các em sẽ là những người thừa kế và tiếp nối trong tương lai.

Trân trọng cảm ơn GS, TS, nhạc sĩ Trần Quang Hải.

Tôi đã trình diễn khoảng 3.500 buổi tại 70 quốc gia trên thế giới, phát hành 23 đĩa hát về nhạc đàn tranh, đoạt hai giải thưởng quốc tế về đĩa hát tại Pháp (Academy of Record Charles Cros) vào năm 1983 và 1995, phát hành 4 DVD   , viết một quyển sách về nhạc cụ thế giới (bằng tiếng Pháp, Anh, Đức và Tây Ban Nha) và đã giảng dạy tại hơn 130 trường đại học trên thế giới. Công trình nghiên cứu và giảng dạy tại Pháp đã được tổng thống Jacques Chirac ban tặng huân chương Bắc đẩu bội tinh (legion of Honour) vào năm 2002. Trung tâm kỷ lục Việt Nam đã tặng cho tôi một danh hiệu “vua muỗng” vào năm 2011 và một kỷ lục khác là “người đã trình diễn đàn môi Mông tại nhiều quốc gia nhất thế giới” vào năm 2012.

http://www.nhandan.com.vn/hangthang/van-hoa/item/23407102-hieu-am-nhac-cha-ong-de-thoat-khoi-mac-cam.html

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s