KIM KHANH & NGUYỄN LÊ HIẾU : Vài cảm tưởng sơ khởi về “De Père Inconnu” của Phạm Ngọc Lân, L’Harmattan, France 2015


Vài cảm-tưởng sơ-khởi về

de père inconnu pham ngoc lan

De père inconnu (1)

Tác-giả : Phạm Ngọc Lân, L’Harmattan, France 2015

pham ngoc lan 1

Kim Khanh & Nguyễn Lê Hiếu phẩm bình

Tôi nhận được cuốn sách do hai bạn Lân-Mỹ-Lan gửi tặng tuần qua. Các thông-tin trên mạng gọi

là cuốn tự-truyện autobiographie và chính tác-giả cũng ghi ở bìa sau (4è de couverture) rằng đây

không phải là hư-cấu. Cuốn sách dày năm trăm trang, đọc qua cuối tuần, ghi vội vài cảm-nghĩ

sơ-khởi, xoay quanh mấy chủ-đề về tự-truyện, về thân-phận con-lai, về bức tranh lịch-sử cận-đại

và về cuộc tìm-kiếm cội-nguồn.

Vấn-đề tự-truyện autobiographie

GSTS Đoàn-Cầm-Thi về Hà-nội nói ta chưa có tự-truyện và bà mang ra các tiêu-chuẩn

hàn-lâm của quy-ước tự-truyện le pacte autobiographique của Philippe Lejeune ra làm

thước-đo, với chủ-thuyết là tự-truyện phải viết sự-thực, tất-cả và chỉ có sự-thực, không

nhân-nhượng. (2) Do đó, phải có ghi tên thực (của các nhân-vật kể cả tên tác-giả), chỉ

ghi những gì mình biết là có thực chứ không phải kể lại những chuyện mắt không thấy,

tai nghe phong-thanh. Với các lý khắt-khe đó, chắc cuốn sách De père inconnu (Con

không (biết) cha) cũng sẽ không được bà GSTS xếp vào loại tự-truyện. Tuy-nhiên, với

độc-giả nói chung, và với bạn-hữu có hân-hạnh được biết tác-giả, thì số đông đều tìm

thấy trong cuốn sách, những câu chuyện nhỏ đây-đó, chuyện có thực của tác-giả,

chuyện do bà thân-mẫu hay ông cha-dượng (thân-sinh trên giấy-tờ lý-lịch) tâm-sự. Ông

kính-trọng niềm riêng-tư cá-nhân nên đã thay-đổi tên nhân-vật, ông trân-quý chuyện

tâm-sự nên không bỏ qua câu chuyện người thân kể mà ghi lại rõ ngay từ dòng đầu.

Những việc đó, có thể đã phần nào vi-phạm giáo-điều hàn-lâm tất-cả và chỉ có sự-thực

tuyệt-đối nhưng đối với các độc-giả thông-thường như tôi, chúng ta không cần theo rõi

mọi xầm-xì về tên-tuổi hay kiêng-kỵ lối tâm-sự mà hàn-lâm có thể coi là hearsay. Bỏ

qua cửa ải đó, hãy tìm vào vài đề-tài lớn trong cuốn sách.

Thân-phận Tây-lai và giá-trị nhân-bản

Đây là một đề-tài lớn tàn-dư của chế-độ thuộc-địa và của cuộc chiến 46-54. Mỗi người

con lai Việt-Pháp có một hoàn-cảnh riêng-biệt. Hình như Kim Lefèvre khởi đầu đề-tài

với cuốn La Métisse Blanche Cô đầm lai da-trắng qua một hành-trình hồi-hương êm-ả:

một phụ-nữ thông-minh, thành-công hội-nhập ở Pháp, một buổi thấy dân tỵ-nạn, bỗng

nhớ ra quê-hương kia của mình, bèn đi tìm và thành-công trở nên dịp cầu nối giữa hai

bên trong mình. (3) Linda Lê trái lại, có một hành-trình trắc-trở hơn trong cuốn

Calomnies Xầm-xì vu-khống, không làm được gạch-nối mà lại bị lôi-kéo giữa tình yêu-
thương người cha Việt thương và công-nhận mình cùng người cha thực hào-hoa không

muốn nhận mình; rút cuộc, nhân-vật nữ bỏ ra đi, có thể là bất-lực trong cuộc tìm-kiếm

gốc-gác, nhưng cũng có thể là đã thắng được nội-tâm, thoát khỏi mọi ràng-buộc huyết-
thống hay văn-hóa, ra đi bỏ lại sau lưng, mọi hành-trang giả-tạo mà con người xã-hội

tự đặt ra.(4) Kim-Đoan trong Sur place Tại-chỗ cũng cho cô gái trở về nước để tìm

hiểu thêm về bản-thân của mình; sẽ/đã thấy mình lạc-lõng vì cả mình lẫn xã-hội đã

thay đổi; khoảng cách không-gian, thời-gian và văn-hóa ngộp người, những khám-phá

làm nhân-vật ngôt-ngạt.(5) Laurette Heger gốc là một cô đầm lai có 1⁄4 máu Việt, 1⁄4

Pháp và 1⁄2 Thụy-sỹ và hiện nay là một phụ-nữ Hoa-kỳ; trong cuốn Saigon is burning

Sài-gòn nổi lửa, cô có một hành-trình nát-gan đứt-ruột hơn cả, vì bà ngoại và mẹ muốn

con dứt-khoát là người “Tây” nên chăm-lo gột-tẩy xóa-bỏ mọi vết-tích Việt; người phụ-

nữ này nói chuyện với tôi qua vài câu tiếng Pháp, dễ-dàng hơn khi dùng tiếng Anh và

chỉ còn bập-bẹ vài từ Việt riêng-rẽ, không lắp nổi thành câu; bà bùi-ngùi bảo “Mẹ tôi đã

làm công-việc diệt-chủng văn-hóa nơi tôi”. (6)

So với họ, Phạm-Ngọc-Lân có cuộc hành-trình bản-sắc identité và giấy-tờ pháp-lý vòng-
vèo khúc-mắc hơn: sinh ra là Lê-Kim-Long (mẹ: Lê-thị-Kim, cha: không biết tr.49), sau

thành Martin Jean (tr.86, 7), tác-giả luôn-luôn có hai lý-lịch ở nhà luôn-luôn là Long

nhưng ở trường thì tên là Jean Martin (tr. 88, 98, 102) khiến cho cậu bé trở thành một

jongleur khắc-phục dễ-dàng vẻ đa(lưỡng)-tính ambivalence của con-lai. Nhất là về mặt

pháp-lý, sự đa-tính còn thêm khúc-mắc do những giấy thế-vì khai-sinh khác ngày-sinh-
tháng-đẻ (tr. 87), từ việc đổi sang họ Hoàng lúc nhập-tịch naturalisé (tr.136—chính ra

là “hồi” việt-tịch) rồi lại thế-vì khai-sinh nữa để thôi là con riêng của mẹ mà thành con

đầu-đàn nhà họ Hoàng (tr. 137); cho tới khi sang Pháp với thẻ Hoàng-Kim-Long thì lại

được giấy công-nhận mình vẫn là ông tây Jean Martin (tr.137); tác-giả sau rốt, lại được

“réintégration hồi-tịch” dưới tên Hoàng-Kim-Long, không nhất-thiết vì huyết-thống race

mà vì sinh tại quận-lỵ département de France d’outre-mer vì lúc sinh ra, Nam-kỳ là đất

Pháp-quốc hải-ngoại; (7) ở điểm này, trường-hợp của tác-giả khác với các người Việt

được đón-nhận với tư-cách tỵ-nạn (tr.138). Nhưng nói chung, hành-trình pháp-lý và

tâm-lý về bản-sắc của tác-giả phức-tạp hơn các Kim Lefèvre, Linda Lê, Kim-Đoan…

Cuốn theo cơn lốc lịch-sử và giá-trị lịch-sử

Sau cuộc chiến tương-tàn ở Việt-Nam, cuốn De père inconnu xuất-hiện muộn-màng vì

trước đó, đã có cả trăm hồi-ký, nghiên-cứu, tranh-luận về chiến-tranh và hậu-quả.

Nhưng phần lớn các sách nói trên do “những người trong cuộc”—anh-hùng hay phạm-
nhân hay những con muá-rối-thời-cơ— thổ-lộ ra hay những nhà nghiên-cứu tìm-tòi

phân-tích nguồn-cơ— từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài— từ phía những nhà phù-

thủy tạo ra giông-tố bảo-lốc tàn-phá. Ngược lại, tác-giả De père inconnu trình-bày xã-

hội và chiến-tranh không từ nhãn-quan quyền-lực hay ở góc-nhìn nghiên-cứu mà chỉ

ghi lại, trong những câu chuyện nhỏ, hậu-quả mà dân-đen chịu-đựng. Những gì tác-giả

đã gặp cũng là những gì bao người dân khác đã trải qua, những nạn-nhân trực-tiếp của

bão-lốc mà họ phải chịu-đựng chứ không đóng phần tạo ra. Giá-trị nhân-chứng xuất-
phát từ phía đại-chúng. Không có mưu-mô mà chỉ có chịu-đựng, chạy trốn hay tùy-cơ

ứng-biến để duy-tồn.

Đọc cuốn sách, sẽ thấy dư-âm của những tiếp-nối quyền-lực, những kế-vị chính-quyền,

biết bao âm-mưu chính-trị, nhiều đổi thay chính-sách. Bài học lịch-sử giai-đoạn 50-80

đầy-rãy. Độc-giả trên 50 tuổi sẽ ngậm-ngùi ôn kỷ-niệm. Độc-giả trẻ đọc xong sẽ hiểu rõ

hơn thân-phận người Việt trong thế-kỷ qua. Từ đời sống sinh-viên (tr.141) đến hoàn-
cảnh dân sinh-sống (tr.147), đến các cuộc đấu-tranh (tr.150-6), các mưu-mô đen-tối

chính-trị thời-cơ (tr.157-66), không-khí hào-hùng những ngày đầu (tr. 62-6) tác-giả

trình-bày cái nhìn, thái-độ và sự chịu-đựng của nhân-dân chứ không phải các báo-cáo,

các hồi-ký, các thông-kê, các bàn-thảo lý-thuyết. Có lẽ đôc-giả đọc xong De père

inconnu nên đọc thêm Saigon is burning để có hình-ảnh miền Nam đất nước giai-đoạn

ngay trước đó, 1940-1950, có Pháp, có Nhật, có Nam-kỳ khởi-nghĩa, có quốc-cộng đấu-
tranh. Và ai đã đọc Saigon is burning, nên đọc De père inconnu để thấy bức tranh đảo-
chánh chỉnh-lý, hỏa-thiêu, Mậu-thân, lừa-lọng, tù cải-tạo. (phẩn II và III) tiếp theo thời

Ưu-tư về cội-nguồn huyết-thống

Lồng vào trong cuộc hành-trình bản-sắc và thân-phận nạn-nhân chiến-tranh và chính-
trị, tác-giả tạo gay-cấn qua việc tìm nguồn-gốc huyết-thống cá nhân mình. Cuốn sách

chứa bao tình yêu-thương ấp-ủ nhân-đạo, từ những cuộc tình không trọn-vẹn (Bác

Đoàn, trung-úy Pháp tr.36-8), đến cảnh tình nghĩa vẹn-toàn (Dượng Quý tr.68-9, 136-

8); những cuộc trở về thăm quê-hương (đảo Định-mệnh tr.39-47; nơi chôn-nhau cắt-
rốn tr.48-51) và những tìm-tòi, những gút-thắt trong cuộc tìm-kiếm tựa như trong

những phim trinh-thám hay thám-hiểm. Linda Lê, Kim-Đoan cũng có những tìm-kiếm

nguồn-gốc tương-tự nhưng tâm-thần của họ bị rúng-động, thiếu ổn-định trong khi tác-
giả De père inconnu lại thanh-thản. Ông không quá gay-gắt như Linda Lê độc-thoại/đối-
thoại với ông chú khùng hay quá thắc-mắc như Kim-Đoan tìm-hiểu phân-tích tình-cảm

cũ của người thân. Do đó, người đọc chú-ý theo rõi Long bới móc hồ-sơ lục-quân rồi

hải-quân (tr.426-38), có lúc tưởng đến gần, có lúc lại thấy xa, và vẫn không tìm thấy

rõ-rệt. Và khi cuộc tìm-kiếm không hoàn-toàn thành-công, Long nhẹ-nhàng kết-luận

người cha bí-mật này đã làm đủ mọi thứ để mãi-mãi vẫn là người cha bí-mật (tr.440).

Câu kết cuốn sách nói lên tư-cách triết-gia của Phạm-Ngọc-Lân, đi tìm cái Chân cái

Thiện cái Mỹ trong khả-năng tìm thấy được; và cuộc hành-trình tìm-kiếm quan-trọng và

tạo thỏa-mãn hơn là kết-quả tìm thấy. (8)

Kết-luận về Văn-loại

Loại văn tự-ký écriture de soi (9) bao-gồm nhiều thể-loại, tự-truyện, nhật-ký, hồi-ký,

trần-tình và thú-tội. Ở đây, tác-giả dùng nhiều loại, tự-truyện khi nói về mình và các

công-việc ở đại-học, trong tù cải-tạo, dạy-học v.v. Hồi-ký của người dượng-cha, người

bà ngoại. Hồi-ký kèm trần-tình và thú-tội confession của bà và của mẹ. Lại có phần ký-

sự, phóng-sự; cả nghiên-cứu về lịch-sử và văn-hóa, giải-thích tóm-tắt trong 70 trang

chữ nhỏ cuối cuốn sách. Việc kể lại công-cuộc tìm-kiếm trong hồ-sơ quân-sự, tra-cứu

niên-giám điện-thoại thuộc về văn tự-sự (không phải hư-cấu câu mở đầu Notes de

l’auteur tr.11)

Do đó, đọc xong nhìn lại, đây không phải đơn-giản là tác-phẩm tự-truyện mặc dù phần

lớn nói về chính tác-giả; nhưng là một loại văn tự-ký écriture de soi kèm theo nhiều

góc-độ khác nhau—từ nhiều nhãn-quan— écriture à points de vue. Những bức tranh

tác-giả vẽ ra không phải tẹt trên mặt phẳng; trái lại, có nhiều chỗ nổi, lồi-lõm, có bóng

sáng điểm tối, nhìn từ nhiều phía; sẽ vừa lòng nhiều độc-giả. Nhưng mỗi người sẽ

thích-thú ở một điểm một hướng khác nhau; nhưng thể nào cũng thấy nhiều điều thích-

___________

1- De père inconnu : theo nghiã thực đúng thì là không biết ai là cha. Đó là một chùm-tiếng khá mù-mờ

bao-gồm nhiều hoàn-cảnh khác nhau. Có thể là kết-quả của một cuộc gặp-gỡ ngắn-ngủi nhất-thời và sau

đó, không còn giữ liên-lạc và người nữ không biết lý-lịch người nam cha đứa bé. Có thể là người nữ có

nhiều bạn trai mà không biết ai là cha thực của đứa bé (trường-hợp này chắc thử DNA thì biết). Có thể

người cha không muốn nhận con mình (thường gọi là con-rơi, con mà cha không công-nhận về pháp-lý).

Cũng có chùm tiếng con không cha mà nghĩa hơi khác : con không sống cùng với cha vì mồ-côi (cha ngụ

ý người hướng-dẫn về tinh-thần, dạy-dỗ), vì mẹ không có chồng chính-thức, hay vì người cha thực-sự

không muốn nhận con. Không biết tác-giả nghĩ như thế nào và sẽ chọn ra sao, nhan-đề của cuốn sách

khi viết lại bằng tiếng Việt.

2- Đoàn-Cầm-Thi: http://thethaovanhoa.vn/van-hoa-giai-tri/doan-cam-thi-van-hoc-vn-chua-co-tu-truyen-
n20080726113617170.htm: Văn học VN chưa có tự truyện: Thứ Bảy, 26/07/2008 12:27 (16-03-2015)

3- La Métisse Blanche Cô đầm lai da-trắng truyện của Kim Lefèvre, chuyển-ngữ sang tiếng Việt nhan-đề

là Cô gái lai da trắng. Cũng viết Èves jaunes et colons blancs (nói về hoàn-cảnh những cô gái lai ở Việt-
Nam và Moi, Marina..(truyện một cô gái lai Âu và Da-đỏ tại Nam-Mỹ có vai trò gạch-nối)

4- Calomnies Xầm-xì vu-khống do Linda Lê viết, chuyển-ngữ sang tiếng Anh thành Slander ; cũng viết

Voix, tiếng vọng chuyển-ngữ Việt thành Tiếng Nói, Fuir, Solo, Un si tendre vampire

5- Sur place Tại chỗ của Kim-Đoan viết từ góc-độ người bên ngoài kể lại hành-trình nhân-vật nữ về thăm

quê nhà khám-phá bản-chất của mình. Cũng viết L’Arrivée kể về một nhân-vật bỏ con gái, nay sắp chết

bèn trở về tìm con. Và khi sắp đạt được kết-quả thì lại bỏ ra đi. Đề-tài quen-thuộc rằng hành-trình (tìm-
kiếm) quan-trọng hơn kết-quả (tìm thấy hay không)

6- Saigon is burning Sài-gòn nổi lửa do Laurette Heger viết mô-tả các sự-việc xảy ra tại Nam-kỳ trong

những năm cuối thế-chiến thứ 2 dẫn đến vụ Nam-kỳ khởi-nghĩa dần-dần đến cuộc chiến 46-54

7- Nam-kỳ là nhượng-địa chuyển-nhượng hay bị chiếm-đóng làm hai đợt : ba tỉnh miền Đông năm 1862

và ba tỉnh miền Tây năm 1867 ; sự chuyển-nhượng toàn Nam-kỳ được hợp-thức-hóa sau khi Hà-nội thất-
thủ lần đầu năm 1873. Từ đó, Nam-kỳ thành một quận-hạt hải-ngoại của Pháp trong khi Bắc và Trung-kỳ

8- Đây cũng là quan-điểm của Kim-Đoan trong cuốn L’Arrivée khi nhân-vật trở về tìm-kiếm con, đứng

trước căn nhà của con nhìn vào rồi lại bỏ đi. Như thể cuộc tìm-kiếm đã đủ để thỏa-mãn nhân-vật, còn

kết-quả gặp thực hay không, không quan-trọng. Kim-Đoan đã chơi chữ trong tiếng arrivée, nhân-vật đã

tới sát đích của cuộc tìm, nhưng lại không đi nốt tới đích. Một arrivée đã sát điểm arrivée nhưng không

qua điểm đích arrivée. Mai-Thảo cũng đề-cập đến đề-tài này trong truyện ngắn nổi tiếng Bản chúc-thư

trên ngọn đỉnh Trời, 1963

9- Écriture de soi—mà lúc đầu GSTS Đoàn-Cẩm-Thi gọi là văn tự-sự—văn kể về sự-việc của mình ; GSTS

được giới VN cho hay tự-sự là văn kể sự-việc ; không phải văn viết về mình. GSTS gọi là cái áo mượn

tạm. Chúng tôi tạm gọi là văn tự-ký.

https://www.youtube.com/embed/RAGu_7kNnus“>

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s