NGUYỄN HIỀN : Nhạc sĩ Trần Quang Hải trong Nhạc hội Quốc tế Đàn Môi 2006, AMSTERDAM , HÒA LAN


Nguyễn Hiền


 

Nhạc sĩ Trần Quang Hải trong Nhạc hội Quốc tế Đàn Môi 2006

 

Trong kỳ Nhạc hội Quốc tế Đàn Môi lần thứ 5, tổ chức tại Nhạc viện ‘Aan het IJ’ ở Amsterdam (từ ngày 28 đến ngày 30/07/2006), Trần Quang Hải, giáo sư âm nhạc dân tộc và chuyên gia nghiên cứu đàn môi, đã cống hiến đến khán thính giả những màn biểu diễn đàn môi độc đáo trong một chương trình dành riêng cho ông vào tối thứ sáu 28/07.

Đàn môi là một nhạc khí dân gian của nhiều dân tộc trên thế giới, có bề dài khoảng 7cm, bằng kim khí hay bằng tre. Ở Việt Nam, đàn môi là một trong những nhạc cụ của các dân tộc thiểu số H’Mong, Gia Rai… Ở Lai Châu, mỗi năm vào cuối tháng 8, đầu tháng 9 có một kỳ lễ hội đàn môi rất lớn.

Theo giáo sư Trần Quang Hải, đàn môi Việt Nam được đông đảo người dân trên thế giới cho là loại đàn môi cho tiếng đúng nhất. Trong phần trình tấu đàn môi, giáo sư đã cho nghe một số tiết điệu của một số đàn môi, và đặc biệt giáo sư đã dùng đàn môi để phát âm một số câu nói đơn giản bằng Anh ngữ.

Giáo sư cũng giới thiệu hai người học trò, một Pháp (Sylvain Trias), một Việt (Nguyễn Đức Minh). Mỗi người có một nét trình tấu riêng. Tiếng đàn của Sylvain mang vẻ huyền bí với những đoạn nhạc rất nhẹ, như gió thoảng. Đức Minh, người Việt Nam duy nhất trình diễn đàn môi trong chương trình nhạc hội lần này (gs. Trần Quang Hải là ‘người Pháp’), là người được giáo sư Trần Quang Hải hết sức đề cao về sự cảm nhận âm thanh đàn môi và sự nhanh chóng nắm bắt những kỹ thuật khó. Đức Minh còn có những đột phá của riêng anh, trong sự trình diễn cũng như trong phong cách biểu diễn. Cuối phần trình tấu, ba thầy trò đã ngồi xuống sàn sân khấu để cùng nhau hợp xướng một khúc đàn môi trong sự trầm trồ của gần 200 thính giả.

Ngoài những màn biểu diễn đàn môi, Trần Quang Hải còn trình diễn những màn đánh muỗng thần kỳ của ông. Trong dáng điệu khoan thai, với hai bàn tay rất mềm như múa theo đôi muỗng, ông đã trình bày những tiết điệu đánh muỗng từ khoan tới nhặt, đánh từ hai ngón tay, tăng lần sự phức tạp của tiết điệu lên đến 5 ngón, cuối cùng sử dụng luôn cánh tay và cùi chỏ để rồi bất chợt lại rơi về tiết điệu nhẹ nhàng của khúc dạo đầu. Đây không phải là lần đầu tiên giáo sư Trần Quang Hải biểu diễn nghệ thuật đánh muỗng tại Hòa Lan. Đã mấy lần người Việt ở Hòa Lan có dịp được thưởng thức những buổi trình diễn đàn môi và gõ muỗng được đặc biệt tổ chức cho giáo sư và phu nhân là ca sĩ Bạch Yến trình diễn cho cộng đồng người Việt. Nếu ai đã có dịp tham dự những buổi trình tấu này thì sẽ thấy sự điêu luyên của giáo sư đã lên cao vượt bực trong phần trình diễn nghệ thuật đánh muỗng trong chương trình dành cho giáo sư kỳ này, cặp muỗng như có thần, và dường như bất kỳ chỗ nào cũng có thể phát ra âm thanh, đúng là một ‘ông vua gõ muỗng’ như lời bình của nhiều người, và cũng là danh hiệu giáo sư đạt được (King of Spoons) trong một cuộc thi tại Cambridge (Anh quốc) năm 1967 với sự tham dự của 30 nhạc sĩ đến từ 20 quốc gia.

Sau phần đánh muỗng, giáo sư Trần Quang Hải cũng cho thính giả thưởng thức kỹ thuật hát đồng song thanh (overtone) đặc biệt của ông. Theo lời Trần Quang Hải, hát đồng song thanh gồm một nốt chủ không đổi cao độ, ông hát ở vào tần số khoảng 160 Hz, cùng lúc đó thời ông sẽ tạo ra một âm phụ (bồi âm) ở phía trên nốt chủ này. Ông đã trình bày cho thính giả nghe hai phần riêng biệt và sau đó hát chồng lên nhau theo kỹ thuật hát đồng song thanh. Một màn trình diễn độc đáo là ông đã ‘hát’ một bài nhạc cổ điển của Mozart với kỹ thuật này, trong âm thanh trầm bổng người ta vẫn nghe rõ ràng nốt chủ kéo dài một hơi đi theo, đem lại nhiều ngạc nhiên cho người tham dự.

Trong ngày thứ bảy 29/07 giáo sư Trần Quang Hải cũng có một chương trình ngắn chỉ dẫn kỹ thuật đàn môi cho một số người muốn biết sâu thêm về loại nhạc khí này.

 

Nguyễn Hiền

http://www.caidinh.com/trangluu/sinhhoat/hoalan/nhacsitranquanghai.htm

MINH HÀ : GS TS Trần Quang Hải: Người trình diễn lạ kỳ của âm nhạc dân tộc, VIETNAM


 

Posted on 23/11 by 

Nếu lần đầu tiếp xúc với GS.TS Trần Quang Hải, chẳng ai tin “ông già” đó đã gần 70 tuổi. Nếu có dịp ở gần ông hơn, đi cùng ông vài chuyến công tác, sẽ ngạc nhiên vì cái chất trẻ thơ, hồn nhiên hết mực trong một con người từng trải, uyên bác và thâm trầm.

 

Chúng tôi hẹn gặp ông trong một chuyến ông về Việt Nam, dự một hội nghị quan trọng về âm nhạc dân tộc. Khi đã yên vị trong căn phòng ở khách sạn nơi nghỉ, ông lôi ra những miếng kim loại nhỏ xíu, cầm trên tay một miếng kim loại nhỏ nhất có buộc sợi chỉ đỏ đưa lên môi. Và thế là một bản nhạc réo rắt đầy hứng khởi vang lên.

Đấy là chiếc đàn môi của người Mông! Ông bảo thế. Có 27 loại đàn môi. Chưa kể, có hàng trăm loại nhạc cụ khác nhau của 53 dân tộc trên đất nước. Ông kể về sắc thái âm thanh, về cấu tạo, về cái cách để trình diễn chúng… như một người lên đồng. Giảng giải về cơ chế âm thanh phát ra từ đâu, biểu diễn thế nào là đúng, rồi phân tích cái hay cái đẹp, giá trị của từng loại nhạc cụ xong, ông lại cầm cái đàn môi lên biểu diễn vài bản nhạc, mà chúng tôi lờ mờ nhận ra đó là giai điệu dân ca của ba miền.

Giáo sư Trần Quang Hải trình diễn nhạc cụ dân tộc. Ảnh: Châu Xuyên

Sau khi đã cẩn thận cất kỹ những miếng kim loại, ông lại lôi ra từ trong ba lô hai cái muỗng, thoăn thoắt bẻ quặp chúng lại, và trong khi miệng liên tục đánh nhịp đệm thì bàn tay của ông cầm hai cái muỗng, tấu liên hồi một khúc nhạc kỳ lạ đầy quyến rũ. Nhìn hai cái muỗng trong tay ông lúc đó, cảm thấy ông như một thầy phù thủy đang phù chú cho bùa phép của mình, tròn mắt ngạc nhiên. Nhưng chưa hết, bỏ tất cả các nhạc cụ xuống, đứng dậy, rất nghiêm trang ông giả đò làm động tác vuốt râu, xoạc chân rất đường bệ, gật gật cái đầu, với một chất giọng trầm: “Như ta đây Trần Quang Hải tự vị”. Vừa dứt lời, ông lại làm lại động tác vuốt râu, nhưng là nghiêng ngả ngất ngây như người say, chân nam đá chân chiêu, và hét, từ đâu đó sâu hơn trong cuống họng ông, một chuỗi âm thanh lảnh lót, cao vút, nhấn nhá và sắc lẹm: “Như ta đây Trần Quang Hải tự vị” (đó là một động tác trong tuồng cổ). Chúng tôi chỉ còn có thể ngồi cười ngặt nghẽo…

 Không chỉ là trong giới nghiên cứu và trình diễn âm nhạc cổ truyền, mà có lẽ nhiều người đều biết, ông là người con nổi tiếng có một người cha rất nổi tiếng: GS.TS Trần Văn Khê. Năm 17 tuổi, tốt nghiệp khoa violin của Nhạc viện Sài Gòn, Trần Quang Hải sang Pháp. Giữa Pa-ri, nơi có đủ điều kiện để trở thành người biểu diễn đỉnh cao của âm nhạc cổ điển, thì ông lại quyết định đi theo con đường mà ba ông đã chọn: Nghiên cứu dân tộc nhạc học. Nói chuyện với ông, có cảm giác như đang đi trong bảo tàng sống động về âm nhạc truyền thống của dân tộc Việt. Âm nhạc của dân tộc nào, vùng miền nào, sắc thái ra sao, đặc trưng thế nào, nếu không cố tìm cách kéo ông ra khỏi, thì ông có thể ngồi nói hàng giờ không hết. Từ chỗ đang say sưa vì những bồi âm tuyệt vời của cây đàn bầu, sự hòa thanh tuyệt vời giữa sắc thái trầm đục của cây đàn đáy và giọng hát thanh vút trong ca trù, ông lại quay qua trăn trở về chế độ cho nghệ nhân âm nhạc cổ truyền ngày hôm nay, rồi làm sao để phục hồi những gì đã mất, và quan trọng hơn, là gìn giữ cho được những gì chưa mất… Ông là hiện thân cho những đam mê và kiến thức của ba ông về âm nhạc dân tộc. Nửa thế kỷ qua, hai cha con ông đã miệt mài làm chiếc cầu nối để âm nhạc truyền thống Việt Nam có tên trên bản đồ thế giới, được biết đến và khiến nhiều người nước ngoài say mê như ngày hôm nay.

Nhưng hơn thế nữa, công chúng nước ngoài biết đến ông như là một người trình diễn kỳ lạ của âm nhạc dân tộc Việt Nam. Không rõ bằng cách nào (có thể như là cái cách mà ông vừa trình diễn cho tôi xem), ông đã đi một mình gần như đơn độc khắp 70 quốc gia trên thế giới, với hơn 3.500 buổi trình diễn âm nhạc dân tộc. Đàn tranh là cây đàn truyền thống của gia đình, và hầu như, ông chưa bao giờ rời xa nó.

Ông còn có thể hát một lúc hai giọng, như là song ca, nhưng chỉ có một người hát. Ông gọi đó là kỹ thuật hát đồng song thanh. Nhưng, để làm được điều đó, ông đã không ngần ngại tự cho nội soi dây thanh quản của mình bằng một loại hóa chất độc hại có thể gây ung thư để nghiên cứu. Chính việc làm này của ông khiến cho GS.TS Trần Văn Khê lo lắng. Với nhà nghiên cứu hàng đầu về âm nhạc cổ truyền nay đã ngoài 90 tuổi, thì đứa con của mình dù năm nay cũng đã gần 70, vẫn như là hãy còn bé bỏng.

Minh Hà (Quân đội Nhân dân)

– See more at: http://www.tranvankhe.vn/2012/11/23/gs-ts-tr%e1%ba%a7n-quang-h%e1%ba%a3i-ng%c6%b0%e1%bb%9di-trinh-di%e1%bb%85n-l%e1%ba%a1-k%e1%bb%b3-c%e1%bb%a7a-am-nh%e1%ba%a1c-dan-t%e1%bb%99c/#sthash.3m5p8LkS.dpuf

 

http://www.tranvankhe.vn/2012/11/23/gs-ts-tr%E1%BA%A7n-quang-h%E1%BA%A3i-ng%C6%B0%E1%BB%9Di-trinh-di%E1%BB%85n-l%E1%BA%A1-k%E1%BB%B3-c%E1%BB%A7a-am-nh%E1%BA%A1c-dan-t%E1%BB%99c/

HỮU TRỊNH : GS-TS Trần Quang Hải và lối hát “cùng lúc 2 giọng” Trường phái hát của tôi có thể để… chữa bệnh!, VIETNAM 2009


GS-TS Trần Quang Hải và lối hát “cùng lúc 2 giọng”

Trường phái hát của tôi có thể để… chữa bệnh!

Thứ Hai, 16/11/2009 13:27 | In trang nàyIn bài viết

(TT&VH) – Đêm 9/11/2009 tại nhà riêng của GS-TS Trần Văn Khê (32 Huỳnh Đình Hai, Q.Bình Thạnh, TP.HCM), GS-TS Trần Quang Hải đã có buổi nói chuyện và biểu diễn hát đồng song thanh, “đàn” muỗng, đàn môi. Như TT&VH đã giới thiệu “đồng song thanh” là lối hát mà một người cùng lúc có thể hát được hai giọng. Người dự buổi nói chuyện này có thể thấy được những bồi âm (khi hát đồng song thanh) hiện trên màn hình và anh có thể điều khiển giọng hát của mình để bồi âm vẽ thành những hình vẽ, với đàn môi anh có thể biểu diễn một đoạn nhạc techno hấp dẫn… Nhưng đằng sau sự thành công như hôm nay, anh đã mất 40 năm nghiên cứu, mày mò tự học và có khi phải đem cả bản thân mình làm vật thí nghiệm bất chấp cả tính mạng. TT&VH đã có cuộc trò chuyện với anh sau đêm biểu diễn 9/11.Tôi đã tạo ra một trường phái hát đồng song thanh

* Theo anh biết, ở Việt Nam có ai hát được đồng song thanh hay không?

– Ở Việt Nam, theo tôi biết là có anh Bùi Trọng Hiền ở Hà Nội là hát được đồng song thanh, nhưng có lẽ anh Hiền phải dành nhiều thời gian để nghiên cứu những vấn đề khác như cồng chiêng Tây Nguyên, ca trù… nên cũng không đào sâu nhiều về lối hát này.

GS-TS Quang Hải ngẫu hứng “đàn” muỗng cùng GS-TS Trần Văn Khê.
Ảnh: Bạch Xuân Sơn

* Chắc anh cũng từng đến Mông Cổ để học hát đồng song thanh?

– Tôi tình cờ nghe một cuốn băng hát đồng song thanh, lúc đó tôi rất ngạc nhiên và tự hỏi, tại sao một người có thể hát cùng lúc 2 giọng? Do sự tò mò mà tôi đã tìm tòi nghiên cứu trong rất nhiều năm để hát được đồng song thanh. Có nhiều người nghĩ rằng chắc tôi cũng đã đến Mông Cổ để học các nghệ nhân, nhưng không có điều đó, tất cả là do tôi tự học. Sau thời gian nghiên cứu tôi đã thực hành được cách hát 2 giọng và từ đó phát triển thành một hệ thống để phổ biến cho nhiều người. Khi tôi đã gây được  tiếng tăm với lối hát và truyền bá đồng song thanh, tôi đã được mời đến Mông Cổ, được gặp những ca sĩ “thứ thiệt” của xứ Mông Cổ. Tôi có dịp đối chiếu kỹ thuật của họ và của tôi. Hai kỹ thuật khác nhau nhưng cùng cho ra một kết quả. Tôi đã tạo ra một trường phái hát đồng song thanh mới mà không giống với trường phái cổ truyền của người Mông Cổ. Nếu với phương pháp của người Mông Cổ, người học cần thời gian vài tháng mới thực hiện được kỹ thuật hát cơ bản thì phương pháp của tôi chỉ trong vài giờ đồng hồ… và đương nhiên muốn hát giỏi thì phải cần thời gian dài hơn, tùy theo năng khiếu của từng người.

Nghiên cứu âm nhạc bất chấp tính mạng…

* Anh có thể nói những ứng dụng của kỹ thuật hát đồng song thanh trong âm nhạc và trong đời sống?

– Thứ nhất có thể ứng dụng nó trong âm nhạc đương đại. Nghệ sĩ nhạc cổ điển có thể dùng kỹ thuật đồng song thanh để bổ túc cho việc hát opera. Trong âm nhạc đương đại (contemporary music), những nghệ sĩ hát với những kỹ thuật rất “kỳ cục” để tạo ra những âm thanh rất lạ lùng, càng lạ lùng chừng nào thì họ càng thích. Chính việc ứng dụng kỹ thuật hát đồng song thanh mà nó sẽ tạo ra được những âm thanh rất mới lạ. Có gần chục người sáng tác âm nhạc đương đại ở Na Uy, Pháp, Mỹ… đã học với tôi để sáng tác những tác phẩm đương đại có những âm thanh lạ từ bồi âm của kỹ thuật hát đồng song thanh.

Thứ hai là giúp cho giọng hát người ca sĩ có được làn hơi dài và mạnh. Và cuối cùng là giúp cho những người nhút nhát có được sự tự tin, những người xướng ngôn viên, những diễn giả có được giọng nói đầy thuyết phục, giúp cho những người bị hư thanh quản có thể nói được nhờ sử dụng một bộ phận khác của cổ họng để phát âm mà không cần đến dây thanh quản.

GS-TS Quang Hải đang biểu diễn hát đồng song thanh. Ảnh: Bạch Xuân Sơn

* Anh có thể kể những gì gian nan nhất trong quá trình nghiên cứu để tạo ra trường phái hát đồng song thanh của Trần Quang Hải và nhất là cái mà anh gọi là có thể để chữa bệnh?

– Tôi đã từng vào một bệnh viện ở Pháp dùng những máy đo thọt vào mũi, miệng để biết được cơ chế hoạt động của dây thanh quản khi hát đồng song thanh. Nguy hiểm hơn tôi đã chấp nhận để người ta chiếu quang tuyến X trong một thời gian dài để thí nghiệm nhằm biết được hoạt động của các thớ thịt ở cổ họng khi không dùng đến dây thanh quản mà vẫn tạo ra được tiếng nói. Về điều này các bác sĩ chuyên khoa khuyến cáo tôi là có thể bị ung thư cổ họng và tôi đã sẵn sàng ký vào biên bản cam kết, biến mình thành “con vật” thí nghiệm cho những nghiên cứu của mình bất chấp cả tính mạng. Ba tôi (GS-TS Trần Văn Khê) đã nói rằng nếu phải làm điều đó thì ông không dám làm. Nhưng tôi nghĩ rằng có dám như thế mình mới có những cứ liệu xác đáng cho công trình nghiên cứu của mình.

Có thể giúp người hư thanh quản nói được

* Tại sao anh không mở một trung tâm để dạy kỹ thuật đồng song thanh cho những người bị hư dây thanh quản nhằm giúp họ có thể nói được mà không cần phải phẫu thuật để đặt “máy nói” vào cổ họng?

– Trước hết phải nói rằng, nếu áp dụng kỹ thuật hát đồng song thanh để giúp những người bị hư dây thanh quản có thể nói được thì chi phí rất thấp mà không phải phẫu thuật.

Nhưng ở các nước phương Tây, muốn chữa bệnh thì phải có bằng bác sĩ, tôi muốn giúp cho những người bị hư dây thanh quản có thể nói được, trước hết tôi phải là bác sĩ tai, mũi, họng. Nghĩa là tôi phải đi học để trở thành bác sĩ hoặc một bác sĩ nào đó (có năng khiếu âm nhạc) phải học lối hát đồng song thanh thật hoàn hảo như tôi mới đủ năng lực và tư cách pháp lý để chữa bệnh cho mọi người. Nhưng điều này cũng thật oái oăm vì các bác sĩ thì chưa có ai đủ kiên nhẫn để học đồng song thanh với tôi, còn tôi thì không chịu đi học để có bằng bác sĩ…

* Nếu ở Việt Nam mở một trung tâm chữa bệnh bằng kỹ thuật hát đồng song thanh, anh có hợp tác?

– Điều đó còn tùy thuộc vào trang thiết bị và tùy thuộc vào  vấn đề  tài chính, ít ra là trả lương cho tôi như tôi đang làm việc tại Pháp.

* Cảm ơn anh về cuộc trò chuyện này!

Hữu Trịnh (thực hiện)