NGỌC PHÚ : Tiếng nước tôi: Văn học dân-gian (4.4) / Dân ca Việt-Nam


Tiếng nước tôi: Văn học dân-gian (4.4) / Dân ca Việt-Nam

4.1 Dân ca Bắc bộ
4.2 Dân ca Trung bộ
4.3 Dân ca Nam bộ

4.4 Dân ca Việt-Nam

Trong dân ca, tất cả các thể loại đều có ở 3 miền, nhưng mỗi vùng có sở-trường riêng của mình. “Nam lý, Bắc thơ, Huế hò”. Nhưng đứng trên phương-diện dân ca, tôi sẽ nói: “Nam lý, Bắc hát hội (nhất là Quan Họ), Huế hò“.
Dân ca Tây nguyên

Chúng ta đã nói về dân ca của nhóm người Kinh (87% dân số) nhưng nếu bàn về dân ca Việt Nam, chúng ta không thể quên nền dân ca của các sắc tộc khác, phần lớn tập trung ở các vùng miền núi và cao nguyên (trừ người Hoa, người Chăm và người Khmer).

So với dân ca của người Kinh, có lẽ người Tây nguyên chú trọng nhiều nơi nhạc khí và những điệu múa-dân vũ (?)

Một nhà nghiên cứu âm nhạc Tây Nguyên đã nhận xét rằng: “Dân ca của các dân tộc Tây Nguyên là những điệu hát huyền thoại được kết dệt từ ngàn xưa và lưu truyền từ đời này sang đời khác. Nó mô phỏng tiếng vang vọng của núi rừng, tiếng gió lách qua chòm lá, tiếng chim hót, tiếng suối reo, tiếng thác đổ ào ào… Vì vậy, âm điệu của những bài ca nghe thì thầm, nhè nhẹ như gió thoảng, lá rơi, như tiếng thì thầm của tâm hồn con người trên miền cao nguyên huyền thoại“.
Dân ca Tây Nguyên cũng có nhiều hình thức như: hát đơn, hát tập thể, hát kể chuyện trường ca (Khan của người Ê-Đê, Hơ-ri Jơrai, Hơ-mon Bahnar ), hát múa, hát đợi chờ, hát giao duyên (đối đáp), hát ru, hát đồng dao (hát trò chơi con trẻ), v.v…

Nội dung dân ca chứa đựng rất nhiều yếu tố của cuộc sống đời thường như tình yêu đôi lứa, ca ngợi buôn làng, ca ngợi những chàng trai anh dũng, có sức khỏe phi thường chiến đấu chống lại cái ác để bảo vệ buôn làng, ca ngợi thiên nhiên tươi đẹp. Có bài còn dùng để khẩn cầu các thần linh làm cho mưa gió thuận hòa, mùa màng bội thu, con người thoát khỏi bệnh dịch… Nội dung nói trên biểu hiện qua nhiều thể loại dân ca lao động, dân ca phong tục tập quán, dân ca nghi lễ tín ngưỡng, …
Nếu xét về thang âm, điệu thức thì dân ca Tây Nguyên có đủ các thể từ thang 3 bậc âm đến 4, 5, 6 và 7 bậc âm. Tuy nhiên dân ca Tây Nguyên chủ yếu dùng điệu thức 5 bậc âm (có hoặc không có bản âm tùy theo từng dân tộc).

Các nhạc cụ dân gian Tây Nguyên có nhiều và rất độc đáo. Nhạc khí Tây Nguyên thuộc nhiều loại, nhiều nhóm và được chế tác bằng nhiều chất liệu khác nhau.
Loại đầu tiên được chế tác hoàn toàn bằng chất liệu thiên nhiên như tre, nứa, gỗ, đá, vỏ bầu, dây rừng, sừng trâu, bò…;
loại thứ hai được chế tác kết hợp giữa chất liệu thiên nhiên với kim loại;
loại thứ ba là hoàn toàn bằng kim loại như: đồng, gang, chì, sắt…

Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại  vào ngày 15 tháng 11, 2005. Sau Nhã nhạc cung đình Huế, đây là di sản thứ hai của Việt-Nam được nhận danh hiệu này.
Thân mời các bạn nghe

Dân ca Tây Nguyên: Đứa con của rừng  https://www.youtube.com/watch?v=cTo1xhIl9_U

Hát ru

Còn một thể loại dân ca đơn giản nhất mà nơi nào cũng có, thời đại nào cũng có, một loại nhạc “thính phòng” mà ca sĩ là người mẹ và thính-giả duy nhất và yêu quí nhất là người con. Đó là Hát ru.

Hát ru là những bài hát nhẹ nhàng đơn giản giúp trẻ con ngủ. Phần lớn các câu trong bài hát ru con lấy từ ca dao, đồng dao hay trích từ các loại thơ hoặc hò dân gian, được truyền miệng từ bà xuống mẹ, thế hệ trước sang thế hệ sau. Do đó, những bài hát này rất đa dạng, mang tính chất địa phương, gần như mỗi gia đình có một cách hát riêng biệt.

Trong hát ru thường chỉ chú ý đến lời (ca từ) còn giai điệu (nhạc lý) thì mỗi bà mẹ có một giọng trữ tình riêng nhưng vẫn gây ấn tượng sâu sắc trong suốt cả cuộc đời người con.

Riêng tôi có được diễm phúc ru con tôi ngủ mỗi tối cho đến khi nó 4 tuổi. Tôi ru lại cho nó những bài tôi nghe được của mẹ tôi lúc trước như:

   À ơi…  Con cò mày đi ăn đêm
Đậu phải cành mềm Lộn cổ xuống ao  À ơi…
Ông ơi, ông vớt tôi nao
Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng  À ơi…
Có xáo thì xáo nước trong
Đừng xáo nước đục  Đau lòng cò con…

Hoặc mấy câu như:

   Ðồng Ðăng có phố Kỳ Lừa 

   Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh
Ai lên xứ Lạng cùng anh
Bõ công bác mẹ sinh thành ra em…

Còn có bài Le ciel est par-dessus le toit của Paul Verlaine mà bố tôi thỉnh thoảng hát ru tôi ngủ lúc trước.

Những bài này, tôi cũng có hát tiếp cho thằng cháu ngoại. Hy vọng con cháu tôi sẽ tiếp tục hát ru tiếp cho cháu chắt tôi…

Thân mời các bạn nghe:
Hát ru Bắc bộ    https://www.youtube.com/watch?v=D7z8y8i8bmo
Hát ru Trung bộ   https://www.youtube.com/watch?v=E7OUa7O0W6o

Hát ru Nam bộ   https://www.youtube.com/watch?v=jyH2EewEx2A

Trở về với dân ca

Từ ngày đi du học, nhớ nhà nên tôi đã nghe dân ca, tôi đã hát dân ca trong những buổi sinh-hoạt văn-nghệ sinh-viên và tôi đã càng ngày càng yêu dân ca, sản phẩm tinh thần quý giá của cha ông để lại. Bao năm nay, quê-hương càng xa vời, tôi lại càng thiết tha với cội-nguồn, với văn-hoá dân-tộc mình.

Tôi chỉ buồn là giờ đây, muốn đi nghe dân ca cũng chả có ai tổ-chức văn-nghệ mà đi nghe, tôi muốn hát dân ca cũng chả ai muốn nghe.

Còn ai thương dân ca? Tôi hy vọng rằng còn nhiều lắm.

Yên Hà, tháng 12, 2014
Tài-liệu tham khảo
Dạo một vòng trên đôi cánh âm nhac Tây nguyên, Đào Huy Quyền

http://tailieu.vn/doc/dao-mot-vong-tren-doi-canh-am-nhac-tay-nguyen-73680.html
Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên, Wikipedia

http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_gian_v%C4%83n_h%C3%B3a_C%E1%BB%93ng_Chi%C3%AAng_T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn
Hát ru (Wikipedia)

http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1t_ru

Posted by Thanh Tuyền and Ngọc Phú at 9:54 AM

http://phu-tran.blogspot.fr/2014/12/tieng-nuoc-toi-van-hoc-dan-gian-44-dan.html

LINH ANH : Hát ru tìm về giá trị truyền thống , VIETNAM 2012


Hát ru tìm về giá trị truyền thống
KTĐT – Thời gian dài, hát ru gần như bị lãng quên trong đời sống. Mãi gần đây, loại hình nghệ thuật này bỗng sôi nổi trở lại.
 Bị lãng quên

Hát ru đang ngày một phai nhạt trong cuộc sống hiện đại khi các bà mẹ trẻ không mấy ai hát ru con… Đối với trẻ thơ, tiếng ru ầu ơ của người mẹ chỉ còn thoảng qua băng đĩa, đài báo. Chị Thanh Tâm (Liễu Giai, Hà Nội) cho biết: “Tôi có hai con nhỏ, nhưng do công việc bận rộn nên ít có thời gian ru con ngủ. Vì không thuộc nhiều bài hát ru nên tôi thường mở các đĩa hát có bài ru cho các cháu nghe”.

Không chỉ trong đời sống, trong hoạt động văn hóa nghệ thuật, cả thời gian dài, hát ru cũng bị lãng quên. Nghệ sĩ không hào hứng đem lời ca lên sân khấu, khán giả cũng không nặm mà với nghệ thuật này. Năm 2004, Liên hoan hát ru được tổ chức, tại các đêm diễn của liên hoan, khán giả lèo tèo hưởng ứng, nhiều người còn ngủ gật trong lúc nghe hát. 5 năm sau Liên hoan hát ru toàn quốc, Bộ VHTT&DL cho đến các Sở VHTT&DL tỉnh, thành, không còn tổ chức bất kỳ hội diễn nào liên quan đến hát ru.

Để rồi nhớ

Tháng 5/2012, Liên hoan hát ru của Hội Phụ nữ xã Gio An, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị diễn ra đã đánh thức tình yêu hát ru trong lòng người nghe. Kinh phí tổ chức chỉ 3 triệu đồng, nhưng liên hoan thu hút gần 100 nghệ sĩ không chuyên từ 3 tuổi đến 63 tuổi tham gia. Hàng đêm, sân trung tâm Nhà văn hóa xã Gio An chật kín khán giả đón nghe các điệu hát ru địa phương, các điệu ru phía Bắc, phía Nam lồng ghép với các làn điệu hò ca vần vè của các vùng miền.

Tiếp nối thành công của Liên hoan hát ru xã Gio An, từ đầu tháng 6/2012, vào 20 giờ tối thứ 7 hàng tuần, sân khấu trước cổng chợ Đồng Xuân, Trung tâm Phát triển âm nhạc nghệ thuật Việt Nam đã lựa chọn loại hình âm nhạc hát ru để gửi đến công chúng. Và trong mỗi đêm diễn, hàng trăm khán giả kê dép, vây quanh sân khấu lắng nghe nghệ sĩ Kim Phượng cất lời hát “Lời ru trên nương”, ru hời trong quan họ Bắc Ninh hay hát giai – hát ru trong ca trù về thân phận oan khuất của Thị Kính.

Trước sự đón nhận nhiệt tình của khán giả dành cho hát ru không kém gì chiếu xẩm, ca trù, Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam, nhạc sĩ Thao Giang chia sẻ: “Hiếm có thể loại nhạc dân gian nào có thể đan cài, kết hợp với tất cả những loại hình còn lại như hát ru. Người Tây ru con bằng nhạc không lời, “thính giả” duy nhất là đứa trẻ mà không phải cộng đồng xã hội như mình. Còn Việt Nam có mẹ ru con, chị ru em, bà ru cháu và Trịnh Công Sơn còn ru tình! Lời hát ru không chỉ dành cho trẻ nhỏ, còn là hát ru tình đời, tình người, khúc ru giao duyên, khát vọng hạnh phúc, hát ru tình trắc ẩn…”.

Bên cạnh sân khấu chợ trước cổng chợ Đồng Xuân, vào những ngày kỷ niệm Ngày hội gia đình Việt Nam (từ 26 đến 28/6), tại Trung tâm Triển lãm văn hóa nghệ thuật Việt Nam, 20 tiết mục hát ru của các cụ cao tuổi đến từ các Câu lạc bộ Người cao tuổi của Hà Nội và các tỉnh Hưng Yên, Bắc Ninh, Hải Dương, Nam Định cũng luôn văng vẳng bên tai người dự hội. Theo bà Nguyễn Hoa, Phó Giám đốc Trung tâm: “Tôi không nghĩ người diễn thì hồ hởi, khán giả thì nhiệt tình với hát ru như vậy. Chính vì vậy, năm sau Trung tâm sẽ tổ chức Liên hoan hát ru dành cho nhiều lứa tuổi”. Ngoài ra, hiện nay Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam đang gấp rút chuẩn bị tổ chức một cuộc hội thảo về hát ru, song song với trình diễn vào tháng 9 này.

Với nhiều hoạt động sôi nổi, cùng sự hưởng ứng nhiệt tình của người nghe, hát ru đang có cơ hội tìm lại giá trị đích thực, góp phần giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống.


Linh Anh
Cập nhật lúc: 02/07/2012-11:16:03

NGA LINH : “Dụ” khán giả yêu hát ru, VIETNAM 2012


 

“Dụ” khán giả yêu hát ru

 

TT – Một tháng trở lại đây, thêm nhiều người dân thủ đô rủ nhau đến sân khấu nhỏ ngay cửa chợ Đồng Xuân để nghe âm nhạc miễn phí và tỏ ra hào hứng với hát ru – “món mới” trong “thực đơn” của chương trình.

 

 

 

Nghệ sĩ Xuân Quỳnh tập dượt cho tiết mục Hát ru ún (dân ca Mường) bằng tiếng Mường và tiếng Việt được nhiều khán giả thích thú – Ảnh: Nguyễn Khánh
Vậy là sau ca trù, hát xẩm, hát văn… đã có thêm một loại hình âm nhạc dân tộc khác “sống” cùng công chúng ở chợ Đồng Xuân vào 20g thứ bảy hằng tuần.
“Khiếp! Hát ru á? Buồn ngủ lắm, ai mà chịu được”, một cô gái nhăn nhó khi vào “tối thứ bảy máu chảy về tim” mà bạn trai lại hẹn hò ra trước sân khấu âm nhạc dân gian xem các nghệ sĩ thuộc Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc VN biểu diễn. “Đang chọn cái vỏ điện thoại thì nghe thấy giai điệu rất quen nhưng giọng hát lạ lắm, em phải kéo bạn gái đi xem là cái gì!”, Rơ Mah Hùng (20 tuổi, Gia Lai) giải thích với người viết khi được hỏi.
Trên sân khấu, MC giới thiệu tiết mục của “ca sĩ Kim Phượng” trước khi bài hát Lời ru trên nương (nhạc sĩ Trần Hoàn) vang lên: “Các anh cầm súng với các chị cầm chông, A Kay ơi! Mẹ đưa A Kay ta quyết giành cuộc sống…”. Chất giọng trong veo của “ca sĩ Kim Phượng” đã thu hút bạn trẻ người Gia Lai – một bác sĩ khoa sản cùng tên Kim Phượng.
Biết mình “làm dâu trăm họ”, nhóm nghệ sĩ cố gắng đưa ra nhiều thể loại hát ru, tìm những giọng ca mới, đầu tư về phục trang, dàn dựng. Cũng trong hơn một giờ, khán giả có thể được nghe điệu ru hời trong quan họ Bắc Ninh hay hát giai – hát ru trong ca trù về thân phận oan khuất của Thị Kính, thậm chí là ru ún “song ngữ” tiếng Mường – tiếng Việt với nhạc đệm nguyên gốc: ống ôi (loại nhạc cụ được người Mường hết sức tôn kính). Giai điệu khi tươi tắn, khi da diết càng gây tò mò, chú ý cho khách mỏi chân dạo chợ đêm có chỗ để dừng bước.
Lại nhớ vào tháng 5-2012, một liên hoan hát ru được tổ chức tại một xã nghèo vùng xa của Quảng Trị (“Hát ru…trở lại từ 3 triệu đồng”, Tuổi Trẻ ngày 14-5) nhưng rất đông dân tới xem. Với chợ đêm Hà Nội cũng vậy, cảnh tượng mỗi tối thứ bảy thuyết phục hơn mọi lý giải về chuyên môn: trời thoắt mưa thoắt tạnh, tây, ta, già trẻ vẫn ngồi đông đủ ngóng lên sân khấu. Có khán giả như cụ Nguyễn Thị Phộng, nhà xa nhưng tuần nào cũng bắt taxi từ Mai Động để tới “cuộc hẹn tối thứ bảy” tại sân khấu chợ Đồng Xuân.
“Mẹ hát ru dụ cho trẻ ngủ, còn bây giờ chúng tôi dụ cho khán giả thích”, nhạc sĩ Thao Giang phấn chấn trước lượng khán giả đông. “Chúng ta đánh giá nhầm về nhu cầu của người dân, kể cả thanh niên. Năm 2008 chúng tôi phát động trình diễn hát xẩm miễn phí ở đây, tưởng chỉ có cựu chiến binh, các cô chú về hưu đến nghe. Lúc đầu người ta cũng bảo hát xẩm là thứ “lang thang”, nghe làm gì. Sau này càng diễn càng đông, hóa ra cả thanh niên đầu trọc, quần hộp cũng tới”.
Còn bây giờ, với “món” hát ru, có những khán giả như bạn Đồng Huyền Trang (27 tuổi) dù chưa làm mẹ, chưa có cả người yêu vẫn đến nghe và ghi âm bằng điện thoại di động.
NGA LINH

 

Chuẩn bị một hội thảo về hát ru

 

Khán giả thủ đô nghe hát ru dưới mưa – Ảnh: Nguyễn Khánh
Cầm kịch bản đứng ở góc sân khấu, phó giám đốc Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc VN Thao Giang say sưa chia sẻ: “Hiếm có thể loại nhạc dân gian nào có thể đan cài, kết hợp với tất cả những loại hình còn lại như hát ru. Người Tây ru con bằng nhạc không lời, “thính giả” duy nhất là đứa trẻ mà không phải cộng đồng xã hội như mình. Còn Việt Nam có mẹ ru con, chị ru em, bà ru cháu và Trịnh Công Sơn còn ru tình! Lời hát ru không chỉ dành cho trẻ nhỏ, còn là hát ru tình đời, tình người, khúc ru giao duyên, khát vọng hạnh phúc, hát ru tình trắc ẩn…”.
Theo nhạc sĩ Thao Giang, một trong những hoạt động tôn vinh hát ru là liên hoan hát ru toàn quốc, nhưng gần đây nhất diễn ra từ… năm 2004. Điểm chung của các liên hoan là tính dàn trải, co cụm, dễ gây cảm giác mệt mỏi cho người nghe. Nhận thấy khán giả có phản ứng tích cực với những buổi biểu diễn bình dân ở khu chợ, Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc VN hiện đang gấp rút chuẩn bị tổ chức một cuộc hội thảo về hát ru, song song với trình diễn vào tháng 9 này.
“Nếu đủ điều kiện và được ủng hộ, chúng tôi rất mong được tôn vinh những nghệ sĩ từng hát ru hay nhất cũng như mời được những người rất tâm huyết về nghệ thuật hát ru tham gia: giáo sư – nhạc sĩ Tô Vũ, nhạc sĩ Lư Nhất Vũ, nhạc sĩ Lê Giang, tiến sĩ – nhà giáo nhân dân Phạm Minh Khang…”, nhạc sĩ hi vọng.
27/06/2012 06:23