K.H. : Năm 2016 sẽ đưa hát xoan ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp


Năm 2016 sẽ đưa hát xoan ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp

12:44 19/01/2015
Đó là khẳng định của ông Hà Kế San, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ tại buổi tổng kết các lớp truyền dạy hát xoan Phú Thọ tại các phường xoan gốc ngày 18/1 tại xã Kim Đức, TP Việt Trì.

Theo đó, tỉnh Phú Thọ tập trung bảo tồn, truyền dạy và thực hành; nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn tổng tập hát Xoan Phú Thọ; tổ chức các hoạt động biểu diễn và giao lưu trong nước; tăng cường tuyên truyền quảng bá; lập dự án bảo quản, tu bổ, khôi phục các di tích và kiểm kê hát xoan trên địa bàn tỉnh.

Tỉnh cũng đã quan tâm hỗ trợ kinh phí cho các phường xoan để chủ động truyền dạy và tổ chức các hoạt động, đồng thời chi tiền thù lao cho các nghệ nhân và học viên tham gia các lớp truyền dạy…

K.H.

NGUYỄN THỊ MINH CHÂU : Mùa xuân về với hát xoan


Mùa xuân về với hát xoan

Thứ bảy, 23 tháng 4 2011 09:57
NGUYỄN THỊ MINH CHÂU
  • Email
  • In
  • PDF.

Xoan là đọc chệch đi từ chữ “xuân” để khỏi phạm húy tên một nữ tướng thời Hai bà Trưng, theo như giả thuyết về cội nguồn loại hình ca hát đón xuân “đặc sản” của Phú Thọ.

Người xưa trên Đất Tổ hát xoan khi tiễn năm cũ đón năm mới. Chẳng kém gì người xưa, đầu năm nay, các nhà nhạc học, sử học, văn hóa học, dân tộc nhạc học…, tóm lại các nhà khoa học cả “nội” và “ngoại” cùng được hưởng một đêm “hát xoan sống” tại đình Lâu Thượng, để hôm sau mang theo âm hưởng đón xuân vừa cổ kính trang nghiêm, vừa dân dã trữ tình ấy bước vào cuộc hội thảo đáng được ghi nhận là lần đầu tiên vượt trên tầm quốc gia trong lịch sử thành phố Việt Trì.

Đây là một hoạt động nằm trong chương trình xây dựng Hồ sơ hát xoan đề nghị UNESCO công nhận là “Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp”. Thời hạn làm Hồ sơ được chốt vào 31-3-2010. Thật là trùng hợp, vừa đúng một mùa xuân để lập Hồ sơ tôn vinh một nghệ thuật mang tên mùa xuân.

Hát xoan có từ thời nào?

Bao phủ quanh xoan là một bức màn huyền thoại đan kết giữa cái ảo với cái thực, thêu dệt những tình tiết hư cấu hoang đường quanh vài tên tuổi thật trong lịch sử. Từ những truyền thuyết mang màu sắc cổ tích hé lộ vài điểm mốc cho các nhà “khảo cổ” phi vật thể bám giữ, từ những di tích đình miếu có thêm chút chứng cứ vật thể cho các nhà sưu tầm săm soi. Phần lớn những dấu tích đó liên quan tới vua Hùng hoặc vợ và các con gái vua Hùng, từ đó dẫn đến suy đoán xoan sinh ra từ thời các vua Hùng dựng nước.

Nếu xoan càng cổ – tận thời Hùng vương cơ mà! – thì càng thêm tự hào cho ta và dễ gây ấn tượng với người, song không vì thế mà thiếu thận trọng trong ước tính tuổi đời của xoan. Từ cách nhìn khác, xoan không thuộc tầng văn hóa cổ nhất Việt Nam, mà định hình vào giữa thời trung đại với những yếu tố “di truyền” của những thể loại ca nhạc lễ nghi tín ngưỡng đã có từ thời cổ đại.

Thành thử năm sinh của xoan đang “du di” trong khoảng thời gian mười mấy thế kỉ, với cái mốc cuối liên quan tới không gian diễn xướng của xoan là đình làng. Việc xác minh loại hình nghệ thuật hát thờ vua Hùng và các con của vua Hùng đã chào đời ngay từ thời Hùng vương hay muộn hơn, sinh ra cùng lúc với đình làng hay sớm hơn, thuộc về tầng văn hóa cổ đại hay trung đại, để từ đó hạ bút ghi niên đại vào “giấy khai sinh” trong Hồ sơ hát xoan, tuồng như vẫn chưa hết thách đố.

Vùng xoan giới hạn đến đâu?

Từ bốn làng xoan gốc (Phù Đức, Kim Đới, An Thái và Thét), xoan đã phát tích trên vùng đất từng thuộc Văn Lang. Không gian hát xoan vượt sông Lô, sông Thao, tạo nên “một vùng văn hóa hát xoan” thuộc 18 làng xã xung quanh đền Hùng. Chuỗi điền dã của Viện Âm nhạc từ những năm trước đây cho đến chuyến đi mới nhất nhân “vụ” làm Hồ sơ đã quét dọc theo vùng “phủ sóng” của xoan cho thấy mặc dù tổ chức phường xoan rộng mở, mặc dù bất kì ai không thuộc họ xoan nếu thích đều có thể đến cụ trùm xin học hát để sau đó nhập cuộc chơi xoan, thì xoan vẫn là đặc sản của riêng Phú Thọ chứ không “vượt biên” ra ngoài lãnh thổ nhà nước đầu tiên của người Việt.

Đặc trưng của xoan là gì?

Cách tổ chức và quản lí nghệ thuật trong phường xoan không nghiêm ngặt như quan họ. Vai trò và mối quan hệ đào – kép trong xoan cũng đơn giản hơn ca trù. Xoan mộc mạc, hồn nhiên và dễ hòa đồng hơn. Sự hòa đồng chính là một đặc tính và thế mạnh làm nên sức sống của hát xoan.

Tính đa dạng trong bài bản của xoan hình thành từ chương trình diễn xướng bao gồm hai phần lễ và hội. Những yếu tố tín ngưỡng kết nối với tính chất phồn thực, tạo nên một không gian rộng mở, vừa tâm linh vừa thế tục. Hát nghi lễ trang nghiêm thành kính bao nhiêu, thì hát giao duyên tình tứ dân dã bấy nhiêu.

Có thể hình dung một “bữa tiệc” xoan kéo dài từ phần “đạo” đến phần “đời”, bắt đầu từ lối hát hàng dọc với các lễ ca nhập tịch, nghênh thần và 14 bài quả cách, rồi chuyển sang hát hàng ngang đối đáp trao duyên. Nếu hát hàng dọc thuộc “độc quyền” trình diễn của phường xoan, thì hát hàng ngang đem lại cơ hội kết nối thâm giao giữa phường xoan với các làng bạn và đưa xoan vượt ra không gian đình thờ để hân hoan bừng nở trong đời sống dân dã. Cuộc đối đáp giữa các đào với đám trai làng sở tại đã cho phép người xem nhập vai người chơi xoan, người thưởng thức được làm người diễn xướng.

Đỉnh điểm của chặng hát hội hè là tiết mục Mó cá và những khoảnh khắc hiếm hoi cho phép bản năng tự nhiên của con người công khai “vượt rào” đạo lí phong kiến. Chưa thấy lối hát giao duyên nào thấm đẫm tinh thần Nho giáo lại dám bất chấp điều cấm kị “nam nữ thụ thụ bất thân” như thế.

Sôi nổi và đình đám, Mó cá cũng là màn diễn gây nhiều thắc mắc nhất: nếu gái – lưới, trai – cá như lời ca “Mười hai ả đào là lưới tốt tươi/ Bốn ta là cá vẫy vùng ngược xuôi”, thì có ổn không với màn kết hai chàng “cá” dâng một nàng “lưới” lên ban thờ?

Dâng cá “trai” có vẻ hợp lẽ tự nhiên nếu lí giải theo những dấu vết còn lại của thời nữ quyền xa xưa. Song thường gặp vẫn là cụm từ “kép mó đào”, “kép bắt đào” (chứ không ngược lại!), sự đảo vế khẳng định vị thế đàn ông biết đâu lại là “dấu ấn thời đại” của xã hội phong kiến đã gắn với một thời oanh liệt của xoan. Vậy dấu ấn nào được lựa chọn, hay không nhất thiết cứ phải gạt bỏ một trong hai chỉ để hợp lí theo một cách nhìn nhận? Bởi dù có tranh cãi đúng sai thì thực tế vẫn tồn tại những cách làm khác nhau: làng này ưng cá-nam, làng kia ưa cá-nữ.

Còn nữa, các nhà nghiên cứu cho biết có tục kết nghĩa trai trong làng vai anh, gái họ xoan vai em và đã là anh em thì không thể lấy nhau. Song lại được biết từ nhân chứng sống là các nghệ nhân rằng “muốn lấy thì lấy chứ ai cấm”, rằng cộng đồng xoan còn khuyến khích trai chưa vợ, gái chưa chồng thả sức hát múa, đụng chạm, đùa bỡn, trêu ghẹo nhau, và những đứa con hình thành vào đêm xoan huyền diệu ấy được coi là những đứa trẻ trời ban thưởng!

Xoan hấp dẫn bởi hình thức diễn xướng tổng hợp ba yếu tố: hát – múa – nhạc cụ đệm. Múa là thành tố phụ trợ nhưng giữ vai trò không thể thiếu. Với các chức năng biểu cảm, tượng trưng và minh họa, chính múa đã tôn phần “xướng” bằng phần “diễn” nhiều lớp lang lôi cuốn và kịch tính trong xoan.

Về nhạc khí, xoan không thuộc loại hát “suông” như quan họ, nhưng cũng không rôm rả “biên chế” nhạc cụ bằng ca trù, phần đệm trong hát xoan chỉ có tiết tấu trống và phách. Ngay từ “màn” đón đào, trống cũng đã theo chân trai làng ra bờ sông đợi phường xoan xuống thuyền. Trai  đào,  rồi các nàng mang trống cho các chàng gõ nhịp, cả đám cứ thế tiến về đình làng, vừa đi vừa hát.

Điểm độc đáo nhất về mặt âm nhạc học là lối hát đối đáp ở hai điệu thức cách nhau quãng 4 đúng. Kép đưa cách cho đào đón cách, kẻ hỏi người thưa, chàng tung nàng hứng, cứ thế luân phiên trong lúc mỗi bên luôn trung thành với thang âm của riêng mình. Điều này khiến khách của đêm diễn tại đình Lâu Thượng thấy là lạ, lúc đầu giật mình tưởng phường xoan hát “phô”, rồi những đôi tai “phương Tây hóa” lấy làm thú vị khi ngộ ra rằng thế mới là xoan!

Đặc tả một chân dung hoàn chỉnh cho xoan từ những ý kiến đôi khi trái ngược chẳng những là yêu cầu bức thiết của Hồ sơ, mà còn quan trọng hơn thế, bởi chỉ khi ta hiểu rõ “hát xoan là gì?” thì mới hòng tính đến chuyện bảo tồn vốn quý đó.

Bảo tồn sao cho đúng cách?

Mang tính quyết định nhất trong phục hồi nghệ thuật cổ xưa đang có nguy cơ thất truyền này là vấn đề con người, trước hết là nghệ nhân và kí ức quý giá của họ. Thật may, xoan vẫn còn những “báu vật nhân văn sống”, trong số đó vài  cụ đãtrên dưới trăm tuổi. Mắt lòa, lưng còng, chân yếu cả rồi mà các cựu đào, cựu kép vẫn mê xoan đến độ sẵn lòng dẫn dắt con cháu đến với xoan và làm cố vấn cho đám trẻ biết chơi xoan.

Quyết định cuối cùng cho sự sống còn của xoan thuộc về thế hệ trẻ. Xoan chỉ thực sự có tương lai khi được công chúng trẻ cảm nhận và đem lòng yêu mến. Có thể hi vọng vào giới trẻ lắm chứ khi ngắm nhìn phường xoan trong đêm hát tại đình Lâu Thượng: những gương mặt măng tơ xinh tươi của các cô đào đang tuổi cắp sách đến trường, giọng hát mượt mà quyến rũ của cậu kép chính tạm gác nhiều ngày công nghề mộc kiếm ra khối tiền để nhập cuộc chơi xoan…

Đối với giới trẻ của thời @, cũng như đối với quốc tế, vai trò của internet được nhấn mạnh đặc biệt trong việc lưu giữ và truyền bá xoan. Xoan xứng đáng chiếm một tài khoản trong kho dữ liệu ảo của thế giới thông tin để có mặt trong mạng lưới chia sẻ trực tuyến – chiếc cầu nối thần kì rút ngắn mọi khoảng cách không gian và thời gian trên toàn cầu.

Muốn khuếch tán tình yêu xoan ra khỏi vùng xoan, biến hát xoan thành ngày hội toàn dân, thậm chí mang ý nghĩa quốc tế, thì trước tiên chính cư dân sở tại – chủ nhân của nghệ thuật có một không hai này phải thật sự yêu thích và tự hào về gia sản của mình.

– Các vị lãnh đạo tỉnh cũng nên biết hát xoan. Tôi mong chờ được nghe ngài chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ hát, khi nào quyết định làm điều này xin ngài cứ báo cho tôi.

Lời nói của một nữ giáo sư nước ngoài có ý nghĩa hơn nhiều nếu được hiểu không chỉ như một câu đùa cho vui.

Nguyễn Thị Minh Châu
ANVN9 (04/2010)

http://songnhac.vn/di-san/muc-luc/nghe-thuat-dangian/1936-mua-xuan-ve-voi-hat-xoan.html


Bài liên quan:
Bài mới hơn:
Bài cũ hơn:

S – Việtnam – tập 476: Khách của người hát xoan Phú Thọ


Published on Aug 28, 2012

Cùng Thanh Vân đến với đất Tổ Phú Thọ để gặp gỡ người phụ nữ đã gắn bó một lòng với nghệ thuật hát xoan.
“S – Việt Nam – Hương vị cuộc sống” là chương trình truyền hình về du lịch – trải nghiệm, phát sóng trên kênh VTV1 vào 18h50 tất cả các ngày trong tuần và phát lại vào 7h20 sáng ngày tiếp theo.

Chương trình gồm 5 loạt chủ đề: Phượt, Ẩm thực, Thiên đường nghỉ dưỡng, Lễ hội và Hành trình khán giả.

“S – Vietnam – Flavours of Life” is a TV series of travel-experiences, broadcasts on VTV1 channel at 6.50 p.m everyday and rebroadcasts at 7.25 a.m in the next mornings.
This program includes five themes: Adventure getaways, Vietnamese Food Art, Vacation Paradise, Festival and on-topic traveling by TV spectators.
Website: http://www.s-vietnam.com
Facebook: http://www.facebook.com/s-v…
Youtube Channel: http://www.youtube.com/Svie…
Email: svietnamtvshow@gmail.com

HÁT XOAN – DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ THẾ GIỚI, VIETNAM 2011


Uploaded on Nov 24, 2011

Tổng quan về hát Xoan – Phú Thọ khi chưa được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể thế giới! Đến ngày 24/11/2011, HÁT XOAN PHÚ THỌ CHÍNH THỨC ĐƯỢC CÔNG NHẬN LÀ DSVHPVTTG CẦN BẢO VỆ KHẨN CẤP