HOÀNG THI : Phong tặng danh hiệu và đãi ngộ các nghệ nhân, VIETNAM 2009


Phong tặng danh hiệu và đãi ngộ các nghệ nhân:
Đã muộn thì đừng quên chu đáo, thoả đáng!

Bộ VHTT&DL vừa công bố Dự thảo sửa đổi, bổ sung Luật di sản văn hoá với mong muốn ghi nhận ý kiến từ công luận để kịp trình Quốc hội xét phê chuẩn trong tháng 5 tới đây. Với một vấn đề cụ thể như danh hiệu và đãi ngộ nghệ nhân văn hoá phi vật thể, nhiều băn khoăn đã đặt ra không chỉ khi có Dự thảo này.

DSC01432.jpg

Cung văn lão thành Đào Thị Sại- 97 tuổi

Đưa nghệ nhân vào luật

Dự thảo này bàn đến nhiều vấn đề, trong đó điểm nhấn quan trọng là những ý tưởng, chủ trương trong việc vinh danh, hỗ trợ các nghệ nhân văn hoá phi vật thể. Điều này thể hiện những nhận thức tích cực và ý thức tiến bộ trong việc bảo tồn, phát huy di sản văn hoá dân tộc và coi trọng những con người gắn bó, giữ gìn và lưu truyền vốn văn hoá ấy. Ngoài chủ trương“Nhà nước tôn vinh và có chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân, nghệ sĩ có tài năng xuất sắc, nắm giữ và có công bảo vệ, phổ biến, truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể”, bản Dự thảo còn đưa ra vấn đề danh hiệu nghệ nhân qua hai tên gọi“Nghệ nhân nhân dân”, “Nghệ nhân ưu tú”, cụ thể là:“2. Danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân”, “Nghệ nhân ưu tú” được quy định tại Điều 65 Luật Thi đua, khen thưởng số 15/2003/QH11 và Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng số 47/2005/QH11 được áp dụng để xét phong tặng đối với các đối tượng quy định tại khoản 1 Điều này”. Việc xét tặng hai danh hiệu này, Dự thảo cũng cho biết:“Chính phủ quy định trình tự, thủ tục xét phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân”, “Nghệ nhân ưu tú” trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể”.

DSC01372.jpg

Nghệ nhân lão thành Hà Thị Cầu

Không phải bàn luận thêm về nguyện vọng của ngành VHTT&DL, tôn vinh các cá nhân xuất chúng, nhiệt thành trong lĩnh vực văn hoá dân gian, nghệ thuật truyền thống, điều này đã thể hiện rõ, dù khá muộn – bởi ngay trong hiện tại, nhiều nghệ nhân tài năng, có công lao với nền nghệ thuật dân tộc vẫn đang sống kham khổ và lặng lẽ; và có những nghệ nhân danh tiếng đã ra đi trước khi kịp nhận một hình thức vinh danh, đãi ngộ nào đó, dù rất nhỏ. Nhưng nếu đi thẳng vào Dự thảo này thì rất nhiều vấn đề còn đặt ra câu hỏi, liên quan đến chế độ đãi ngộ, danh hiệu nghệ nhân, quy trình xét tặng danh hiệu v.v. Đãi ngộ thế nào cho xứng đáng với công sức của nghệ nhân, cả đời học hỏi, lưu giữ và truyền dạy một môn nghệ thuật nào đó?

DSC01484.jpg

Nghệ nhân lão thành Hoàng Trọng Kha

Hỗ trợ phải xứng tầm

Thiết nghĩ, các bà mẹ Việt Nam anh hùng, các mẹ liệt sĩ được trao tặng nhà, được xã hội trân trọng vì đã đóng góp máu xương cho công cuộc bảo vệ Tổ quốc, thì các nghệ nhân cũng cần được hình thức tôn vinh và đãi ngộ xứng đáng bởi cuộc đời họ đã gắn với trách nhiệm tự thân – giữ gìn, truyền tụng những tinh hoa văn hoá của một vùng đất, của cả dân tộc. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ, giảng viên ĐH KHXH&NV Hà Nội cho rằng: Nên có những cuộc ghi âm, ghi hình các nghệ nhân một cách đầy đủ, thu gom tận độ những bài bản nghệ thuật dân gian mà các cụ còn nhớ được. Kèm theo là thù lao, bồi dưỡng xứng đáng, có thể là vài chục triệu. Với số tiền đó, các cụ có thể gửi tiết kiệm hoặc con cháu để sống tạm đầy đủ đến lúc qua đời. Nhà nghiên cứu cổ nhạc Bùi Trọng Hiền “cám cảnh” về trường hợp nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu ở Ninh Bình: Cụ được phong tặng danh hiệu NSƯT, nhưng mà các chế độ và sự đãi ngộ hầu như không có gì! Bây giờ cụ cùng con gái vẫn sống rất khó khăn.

n8

Nghệ nhân lão thành Nguyễn Thị Nguyên

Danh hiệu nghệ nhân được đưa ra: “Nghệ nhân ưu tú”, “Nghệ nhân nhân dân”, như vậy đã hợp lý và thoả đáng chưa? Hay chỉ là sự là “sự ứng dụng” danh hiệu “ưu tú” và “nhân dân” của các nghề nghiệp nghệ sĩ, thầy thuốc, nhà giáo đã có sẵn? Thực chất, do hoàn cảnh cụ thể, các nghệ nhân không phải lúc nào cũng có điều kiện đem tài năng, vốn liếng của mình phục vụ xã hội, cộng đồng như các nghề nghiệp kia, hoặc như những người công tác trong biên chế nhà nước. Chưa kể yếu tố thời cuộc, khi nghệ thuật truyền thống không thực sự được coi trọng, các nghệ nhân chỉ ngậm ngùi mà âm thầm giữ lấy nghề tổ. Ở đây, ca trù, hát văn là trường hợp tiêu biểu. Hay với những loại hình khác: hát chèo, hát xẩm, quan họ v.v, hiện nay cũng “lép vế” trước văn hoá nghệ thuật mới và ngoại lai, làm gì có nhiều cơ hội phổ biến, ứng dụng trong đời sống. Cộng thêm vấn đề tế nhị, với người sống thì còn dễ hơn, nhưng rất nhiều nghệ nhân danh tiếng, tài năng đã ra đi trước khi được biết ơn, ca tụng, việc xét truy tặng danh hiệu cho các cụ sẽ như thế nào? Đồng thời, cần đãi ngộ những cá nhân học trò hoặc gia đình, cộng đồng còn tiếp tục lưu truyền vốn liếng, tinh hoa của các nghệ nhân đó ra sao? Một ví dụ là cụ Nguyễn Thị Khướu, nghệ nhân quan họ ở làng Ngang Nội, xã Hiên Vân, Tiên Du, Bắc Ninh, cụ đã ra đi ở tuổi 106, trước khi nhận được một hình thức hỗ trợ nào. Hoặc như cụ Nguyễn Đức Sôi, một nghệ nhân tài hoa danh tiếng, người thầy đầu tiên của Đoàn dân ca quan họ Bắc Ninh. Cả đời cụ học tập, lưu truyền và sáng tạo đến mấy chục bài quan họ được sử dụng phổ biến trong dân gian, nhưng cụ đã ra đi vào năm 2001 mà chưa kịp được vinh danh, đãi ngộ.

KS5

Nghệ nhân lão thành Kim Sinh

Không “làm phiền” nghệ nhân

Quy trình, thủ tục cũng là vấn đề hành chính rất “đáng ngại” với các cụ già, nhất là những người “cả đời đã không được mấy”, đến nay tóc bạc đầu râu nếu lại phải viết đơn từ, thảo đề nghị, xin xác nhận dấu má, thẩm định của chính quyền và các cơ quan chuyên môn thì sẽ thật là nhiêu khê. Mà việc xét phong tặng sẽ luôn luôn trải qua việc so bì hơn kém, quyết người này mà loại người khác v.v. Với các nghệ nhân – những di sản của dân tộc, tài năng có có khi còn là bậc thầy những nghệ sĩ danh tiếng, thì việc đưa các cụ vào vai trò “thí sinh” này thật là vô cùng tế nhị và khó khăn! Thêm nữa, “Chính phủ quy định trình tự, thủ tục xét phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân”, “Nghệ nhân ưu tú”, việc này chắc chắn cần sự cố vấn của giới chuyên môn. Vậy thì năng lực, uy tín của các chuyên gia thẩm định, đánh giá và biết tôn vinh các nghệ nhân từ cấp cơ sở đến trung ương cũng là một thách thức. Không thể có trường hợp chuyên gia loại hình này xét chọn nghệ nhân loại hình khác, cũng như rất khó để các chuyên gia thế hệ sau xét chọn các nghệ nhân đã đóng góp đáng kể cho quá trình điền giã, nghiên cứu của các chuyên gia thế hệ trước mình. Với các địa phương có hàng trăm người cao tuổi tham gia sinh hoạt quan họ trong các làng quan họ gốc, các CLB như huyện Tiên Du, Bắc Ninh thì việc tôn vinh những gương mặt xuất chúng quả không phải dễ! Ở địa bàn này, cũng như những nơi khác, xây dựng được những tiêu chí xác đáng cho việc xét chọn, hỗ trợ nghệ nhân là rất cần thiết, như các yếu tố thâm niên rèn luyện, sinh hoạt và truyền dạy nghệ thuật, phẩm những cống hiến về bài bản, kỹ năng v.v. Ngoài ra, vinh danh, hỗ trợ các nghệ nhân không phải đã xong, cách vinh danh ý nghĩa nhất là nối dài thành quả, phẩm chất nghệ thuật của các cụ bằng cách lưu giữ vốn liếng, giới thiệu tinh hoa của các cụ đến thế hệ sau mà trước hết là ở địa phương.

18

Cố nghệ nhân lão thành Bùi Văn Đông, thọ 87 tuổi

Và xét đến cùng thì như trên đã nói, các nghệ nhân đã một phần ba, một nửa và cả cuộc đời cống hiến cho nghệ thuật truyền thống, cho sinh hoạt văn nghệ truyền thống ở vùng, miền một cách vô tư. Thì nay, lúc đã trung tuổi, đã mãn chiều xế bóng, việc công nhận, tôn vinh các cụ có lẽ cũng chỉ là “trang sức” trên một hành trình văn hoá. Vậy thì làm thế nào để món “trang sức” đó tôn lên vẻ đẹp nghệ thuật và tấm gương nghệ thuật chứ đừng làm loè loẹt, làm mờ đi phẩm chất nghệ thuật vốn có. Đồng thời, tôn vinh và đãi ngộ phải thoả đáng để động viên các cụ còn sức thì nhiệt tình với nghiệp tổ, các cụ già yếu và con cháu thì cũng hởi lòng hởi dạ để trân trọng bộ môn đã theo đuổi bấy nay. Chứ chỉ “rầm rộ” trao một bằng chứng nhận với ít kinh phí động viên trong bối cảnh giải thưởng, danh hiệu phát triển “rực rỡ” như hiện nay thì một cái danh nghệ nhân có lẽ cũng thật bình thường!

Hoàng Thi

http://siphubacha.multiply.com/journal/item/22