PHƯƠNG THÚY / VOV: Xẩm tàu điện trở lại với Hà Thành, VIETNAM 2012


 (VOV) – Sau hơn 20 năm vắng bóng, lần đầu tiên hình thức xẩm này được tái hiện và giới thiệu đến công chúng Thủ đô.

Tối 26/10, tại bảo tàng Phụ nữ Việt Nam diễn ra chương trình “Xẩm tàu điện – nét văn hóa đường phố Hà Thành”.

Xẩm tàu điện là nét đặc trưng của riêng Hà Nội, tồn tại trong khoảng thời gian từ 1900 – 1992. Tên gọi “Xẩm tàu điện” chỉ đơn giản là sự gắn kết song hành với một phương tiện giao thông công cộng xưa, được nhiều tầng lớp thị dân ở Hà Nội ưa chuộng vào thế kỉ trước- tàu điện.

Chương trình “Xẩm tàu điện – nét văn hóa đường phố Hà Thành” đã tái hiện không gian diễn xướng cũng như những bài hát xẩm một thời gắn bó với người dân Hà Nội. Từ tiếng tàu điện, trang phục của người biểu diễn, câu chuyện đời tự kể của những người kiếm cơm với cây đàn hồ, đàn nhị đã được các nghệ sĩ gửi gắm qua các bài hát như: “Anh Khóa”, “Nhị tình”, “Lơ lửng con cá vàng”…

NSƯT Hoàng Anh Tú cho biết, xẩm tàu điện chỉ là cách nói tượng trưng của người xưa thường lên tàu điện hát kiếm ăn. Chương trình muốn quảng bá một hình thức nhạc đường phố – xẩm tàu điện để mọi người nhìn thấy một nét văn hóa của Hà Nội xưa. Cùng với sân xẩm chợ Đồng Xuân, xẩm tàu điện cũng mong muốn tái hiện lại hình thức diễn xướng dân gian đường phố “độc nhất vô nhị” này.

Là người được sinh ra, lớn lên ở Hà Nội và gắn bó với hình ảnh tàu điện, ông Nguyễn Văn Long – một người dân phố cổ cho biết, thuở ấu thơ ông được nghe xẩm nhiều mỗi khi đi tàu điện. Mỗi khi nghe tiếng kêu leng keng, có hai ông cháu xẩm cõng nhau đi, một mõ một nhị hát, những bài hát ca thán về đời mình, ca ngợi vẻ đẹp quê hương. Dần dần khi lớn lên, đất nước trải qua chiến tranh, xẩm đã bị mai một, nay được phục hồi thật đáng quý.

Ông Long cũng mong muốn, các nghệ sĩ phải tìm về gốc cổ và đồng thời phải truyền bá đến thế hệ trẻ không quên cội nguồn, đồng thời khích lệ, phát triển nhạc dân tộc./.

Phương Thúy/VOV – Trung tâm tin

Cập nhật lúc: 22:50, 26/10/2012

http://vov.vn/van-hoa/xam-tau-dien-tro-lai-voi-ha-thanh/231784.vov

HÀ HUƠNG : Hào hứng với hát “xẩm tàu điện”, VIETNAM 2012


Hào hứng với hát “xẩm tàu điện”

HÀ HƯƠNG | 26/10/2012 21:46 (GMT + 7)
TTO – Phải đến 19g30 mới bắt đầu biểu diễn nhưng rất nhiều người đã đến để chờ đợi chương trình hát “xẩm tàu điện” tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam tối 26-10.
  • Xẩm tàu điện trên sân khấu mới – Ảnh: Hà Hương

 

 

“Xẩm tàu điện” ra đời và tồn tại gắn liền với sự xuất hiện cho đến khi ngừng hoạt động của tàu điện Hà Nội (1900 – 1992). Trạm tàu điện nằm ở bờ hồ, từ đó tỏa đi các tuyến Yên Phụ, chợ Bưởi, chợ Mơ, Cầu Giấy, Hà Đông, Vọng nối nông thôn với nội thành Hà Nội. Những chuyến tàu điện đến và đi đã trở thành không gian diễn xướng lý tưởng cho xẩm – một loại hình âm nhạc đường phố “độc nhất vô nhị” này. Mỗi khi đến trạm tàu điện hay ngồi trên các toa tàu, người ta lại được nghe những người nghệ sĩ cất giọng hát trầm bổng tha thiết cùng tiếng nhị, tiếng phách.

Rất nhiều trong số họ tuổi đã xế chiều, đến nghe để hồi nhớ thời tuổi trẻ gắn liền với tiếng leng keng tàu điện và những điệu xẩm. Từng ngỡ rằng xẩm cũng sẽ bị lãng quên khi tàu điện biến mất khỏi mạng lưới giao thông Hà Nội. Nhưng rồi xẩm trở lại với chiếu xẩm tại cổng chợ Đồng Xuân, xẩm vào nhà hát và đến với các sân khấu rộng lớn hơn.

“Để có ngày hôm nay, xẩm đã đi một con đường âm thầm và gian nan. Dù mưa gió vẫn kiên trì mỗi tối thứ bảy ở cổng chợ Đồng Xuân. Các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu của Trung tâm phát triển âm nhạc truyền thống đến từng vùng để phục dựng chiếu xẩm, dạy xẩm, gầy dựng từng thế hệ hát xẩm” – NSƯT Thanh Ngoan chia sẻ trước buổi diễn.

Dù cố gắng đến đâu “xẩm tàu điện” cũng không còn trở về được nguyên dáng vẻ vốn có của nó. Những toa tàu cùng tiếng leng keng đã không còn nữa.

Gọi là “xẩm tàu điện” nhưng lại biểu diễn trên một sân khấu đóng hộp, ánh đèn sáng, loa tăng âm bên cạnh. “Chúng ta đành phải chấp nhận sự thay đổi của các hình thức này. Không thể đòi hỏi trở lại thập niên 80 với các toa tàu điện nữa. Quan trọng là cốt cách của làn điệu xẩm tàu điện được giữ lại”, nhà nghiên cứu nghệ thuật Đỗ Bảo chia sẻ.

Những điệu xẩm quen thuộc dù trở lại ở một sân khấu khác vẫn đủ sức níu người nghe. Vui nhất Hà thành, Mục hạ vô nhân, Anh khóa, Lỡ bước sang ngang… vẫn thường vang lên trên các chuyến tàu điện ngược xuôi từ bờ hồ đi Yên Phụ hay về Hà Đông. Không bỗ bã, dân gian, hóm hỉnh như xẩm chợ, xẩm tàu điện vẫn giữ những ca từ đẹp, trau chuốt, sang trọng phù hợp với lối sống của thị dân.

Cũng không thể bỏ qua những bài xẩm quảng cáo bán hàng như tăm tre, thuốc cam Hàng Bạc, thuốc ho bà lang trọc, dầu cù là… Bên cạnh một Thanh Ngoan quen thuộc với các chiếu xẩm, khán giả còn có cơ hội chứng kiến thế hệ nghệ sĩ xẩm mới qua giọng hát của bé Thanh Thanh Tấm (10 tuổi).

 

NGUYỆT ANH : Phục hồi “Xẩm tàu điện”: Dẫu không còn những tiếng leng keng , VIETNAM 2012


Phục hồi “Xẩm tàu điện”:
Dẫu không còn những tiếng leng keng
Cập nhật lúc: 28/10/2012-11:21:15
KTĐT – Nhịp phách tom chát, nhịp đàn nỉ non của “Xẩm tàu điện – Văn hóa đường phố Hà thành” đã khép lại, song nỗi nắc nỏm đợi chờ và hy vọng sự tái sinh của “một phần văn hóa Hà Nội” này lại mở ra trong lòng người yêu Hà Nội.
NSUT-T291012

NSƯT Thanh Ngoan biểu diễn trong chương trình “Xẩm tàu điện – Văn hóa đường phố Hà thành”. Ảnh: Hồng Hạnh

Trở về

Tìm tòi nhiều và chắt chiu mãi, cuối cùng những người nặng lòng với xẩm Hà thành cũng mang được những âm thanh của Hà Nội thời còn tàu điện lên sân khấu đương đại. Xẩm trở về trong không gian của một nhà hát thay vì  một chiếu xẩm trên tàu điện như nó vốn có. Ở đó, chỉ có tàu điện “dựng” bằng kỹ thuật 3D, tiếng leng keng pha trộn trong âm thanh điện tử… thế nhưng chiếu xẩm vẫn chật lối đến tận buổi cuối cùng (từ tối 26/10 đến tối 28/10 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam). Người đến nghe hát xẩm chủ yếu là thế hệ tóc muối tiêu, mang theo ký ức về Hà Nội một thời xa vắng khi tàu điện chậm chạp “bò” qua các phố, đón khách lên tàu bằng tiếng hát dặt dìu và tiếng nhị nỉ non của cha con ông xẩm mù… Nỗi nhớ ấy chính là cái “thèm”: “Tôi vẫn mong được một lần nghe lại xẩm tàu điện để nhớ thời xin mẹ hai xu mua vé đi từ Công viên Thống Nhất lên Bờ Hồ để nghe hát xẩm” – bà Nguyễn Thị Huệ, ở ngõ Văn Chương, Hà Nội hồi tưởng. “Điệu xẩm “36 phố phường” làm tôi mường tượng ra không khí Hà Nội thuở xưa, mường tượng ra cái tàu điện thủng thẳng gõ nhịp đi quanh Bờ Hồ…” – ông Đặng Văn Bình, ở Hà Đông tâm sự.

Người Hà Nội nay vẫn cần có những không gian thuộc về ký ức, vẫn cần xẩm tàu điện của thế kỷ trước, nên làn điệu “Anh Khóa”, “Nhị tình”, “Vui nhất Hà thành”, những lời rao bán tăm tre, thuốc cam hàng Bạc, dầu cù là… vẫn cứ nức lòng người nghe. Thế nên, nhiều nghệ sĩ xẩm vẫn nuôi ước nguyện và thực hiện bằng được một chương trình xẩm tàu điện, để bắt đầu hành trình phục hồi nét văn hóa độc đáo của Hà Nội.

Dù không còn tàu điện

Tàu điện không còn, nhưng thứ xẩm đặc trưng ấy vẫn có thể sống trong thời hiện đại. Như NSƯT Thanh Ngoan nói: “Mặc dù không có môi trường diễn xướng hợp cảnh, hợp người với câu hát nhưng nếu cứ đòi hỏi quá cao như vậy, sẽ không phù hợp với hoàn cảnh hiện tại. Dù không có tàu điện, chúng ta vẫn có thể hát xẩm tàu điện. Xẩm dù diễn ở đâu quan trọng vẫn là cốt cách, làn điệu, ca từ đầy ý nghĩa mà nó đem lại”. Như vậy, chúng ta hoàn toàn có thể bảo tồn xẩm tàu điện, để điệu hát hồn phách Hà Nội thế kỷ trước trở về trong buổi hôm nay, theo cách mà những người tâm huyết với xẩm đang làm.

Dù tàu điện không còn, nhưng nhạc sĩ Thao Giang và các đồng nghiệp đã sưu tầm được hơn 20 bài xẩm thuộc dòng nhạc này “làm vốn” để biểu diễn. Dù những ông xẩm mù không còn đồng hành trên các chuyến tàu điện cũ, nhưng đã có một lớp nghệ sĩ kế cận chung lòng với xẩm. Điển hình là bé Thanh Thanh Tấm, mới 10 tuổi, nhưng hát đã nhuyễn và say. Trong nỗi băn khoăn “tàu điện không còn”, các nghệ sĩ còn cho rằng, hoàn toàn có thể mang một mô hình tàu điện lên sân khấu, trên đó có chỗ cho cả người kéo nhị lẫn người hát… Thậm chí, có người còn nghĩ tới việc đưa xẩm lên tuyến đường sắt trên cao Cát Linh – Hà Đông đang dần hình thành ở Hà Nội. “Xẩm tàu điện của thế kỷ XX hoàn toàn có thể tái sinh trong thế kỷ XXI với một tư duy “thoáng” về trang phục, lời hát hay chỗ ngồi của nghệ nhân để phù hợp với nhu cầu của khán giả bây giờ” – PGS Nguyễn Đỗ Bảo bày tỏ.

Tuy nhiên để xẩm tàu điện có thể sống lại trên các chuyến tàu của tương lai, trước tiên cần được đầu tư để bảo tồn. Các nghệ sĩ đã sẵn lòng, sẵn sàng biểu diễn miễn phí buổi ban đầu, như mấy năm đầu của chiếu xẩm Đồng Xuân, nhưng không thể không có sự ủng hộ, giúp đỡ của các nhà quản lý. Giản đơn như nỗi băn khoăn của NSƯT Thanh Ngoan: “Khán giả cần, nhưng nhà quản lý tàu điện có cho phép hát xẩm trên tàu hay không lại là một chuyện khác. Giao thông của chúng ta rất chật hẹp, liệu họ có dành cho xẩm một chỗ ngồi riêng để diễn xướng?”.

Nguyệt Anh

LÊ SƠN : Đầu xuân đi nghe hát xẩm, VIETNAM 2013


Đầu xuân đi nghe hát xẩm

Báo Tin tức – 1 tháng trước

Sinh ra từ cuộc sống dân dã, thị thành và kẻ chợ, là loại hình nghệ thuật bước ra từ cuộc sống nhưng xẩm được xem là chất nhạc không dễ nghe trong đời sống hiện đại. Những người có thể hiểu được, cảm được và nhớ đến nó dường như đã quá vãng. Nhưng xẩm không mất, giữa sôi động và hiện đại, những làn điệu “Xẩm chợ”, “Xẩm tàu điện”… vẫn cố công len lỏi và tìm những con đường riêng để “âm vang”…

Facebook Twitter 0 bình chọn Viết bình luận Lưu bài này

 

Tìm về xẩm ngày Xuân

Nói đến xẩm là nói đến loại hình nghệ thuật rất kén người mê. Xưa thể loại âm nhạc này được lưu truyền chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc như: Bắc Giang, Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa… với những hình thức biểu diễn rất độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa khu vực. Đầu thế kỷ 20 xẩm đã phát triển thành một nghề để những người dân nghèo kiếm sống nơi thành thị được truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác. Xẩm thành thị ra đời, hối hả hơn, bóng bẩy hơn để phù hợp với cuộc sống nơi đây. Bên cạnh các loại xẩm chính tông như: xẩm chợ, xẩm xoan, xẩm thập ân… nghệ nhân xẩm đã kết hợp, du nhập thêm các loại hình khác như Sa mạc, Trống quân, Cò lả… Việc kết hợp như vậy vừa làm phong phú hơn, mượt mà hơn cho các câu hát xẩm, vừa phổ biến các loại hình khác rộng rãi trong dân gian.

Một tiết mục xẩm ở phố cổ Hà Nội.

Đã có một thời, xẩm là món ăn tinh thần của quần chúng lao động. Với bản chất nghệ thuật ngẫu hứng ứng diễn, hát xẩm có nội dung nghệ thuật rất phong phú và đa dạng. Nó đề cập đến nhiều vấn đề ở mọi khía cạnh, trong mọi tình huống của cuộc sống, từ công cha nghĩa mẹ, tình yêu, tình vợ chồng, tình huynh đệ cho đến những tình cảm riêng tư của mỗi con người, hay những vấn đề mang tính thời sự cập nhật, đả kích và phê phán những thói hư tật xấu của xã hội đương thời.

Từ thập niên 60 trở lại đây, vì nhiều nguyên nhân khác nhau do điều kiện môi trường và xã hội, đặc biệt là do những quan niệm sai lầm, các phường xẩm dần tan rã và không hoạt động nữa. Các nghệ nhân xẩm tài danh bước dần vào tuổi xế chiều, rồi lần lượt ra đi, vĩnh viễn đem theo những giá trị nghệ thuật đặc sắc mà họ đã từng lưu giữ và thực hành. Đời sống xã hội của nghệ sĩ xẩm không còn. Tại Hà Nội, hầu như chỉ có thể nghe hát xẩm tại chợ Đồng Xuân mỗi dịp cuối tuần. Những buổi diễn ấy, sau rất nhiều cố gắng kỳ công của những người tâm huyết với xẩm, cố giữ cho bằng được xẩm, đã trở thành một nét văn hóa của Hà thành, là một “đặc sản” dành cho khách du lịch, mà phần đông là khách nội địa, đặc biệt là những người đến từ Thái Bình, Nam Định và Hải Phòng.

Bước ra từ cuộc sống

Xẩm bước ra từ cuộc sống, bởi thế nên nó vừa quê lại nhuốm chất thị thành. Quê là bởi phần lớn các gánh xẩm xưa đều xuất phát từ dân quê lên thành phố kiếm miếng ăn, mong đổi đời. Chả thế, giọng hát rất quê, điệu đàn, tiếng sáo, nhịp trống cũng mang hơi hướng ảnh hưởng, “phức hợp” của rất nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác. Âm sắc của xẩm nghe đậm chất dân gian, ngôn từ giản dị, gần gũi. Bên cạnh cái chất quê từ trong hồn cốt thì xẩm lại rất phố, thứ nhất là ở “địa bàn” diễn xướng. Ngay như xẩm chợ là loại hình có sự lan tỏa về mặt địa lý mạnh nhất của xẩm, thì chủ yếu cũng diễn ra ở những nơi phố thị. Bởi chợ quê thì cũng là phần “phố thị” nhất của quê. Xẩm cô đầu thì chỉ có ở những thành phố Hà Nội, Nam Định, Hải Phòng, cùng lắm là xuống đến thị trấn, thị tứ. Riêng xẩm tàu điện thì độc đáo chỉ có tại Hà Nội. Loại hình độc đáo này tồn tại ngót trăm năm, gắn liền với hoạt động của tàu điện Hà Nội, gần như xuyên suốt thế kỷ 20.

Các nghệ nhân xẩm từ chốn thôn quê khi ra Hà Nội biểu diễn, để làm vừa lòng nhu cầu thẩm mỹ của người dân chốn đô thị, vốn am hiểu và có trình độ trong việc thưởng thức văn hóa, nên các gánh xẩm đã khéo léo lồng những bài thơ của các thi sĩ như “Anh khóa”, “Cô hàng nước” (của Á Nam Trần Tuấn Khải), “Giăng sáng vườn chè”, “Em đi tỉnh về” của Nguyễn Bính… vào các điệu xẩm, đưa xẩm trở thành loại hình âm nhạc đường phố độc đáo ở Thăng Long – Hà Nội. Nghệ nhân đi tới đâu, xẩm âm vang tới đó. Những làn điệu Lỡ bước sang ngang, Vui nhất Hà thành, Mục hạ vô nhân, Anh khóa, Chân quê, Trăng sáng vườn chè, Lơ lửng con cá vàng… từng làm nức lòng khách đi tàu điện, đến bây giờ vẫn còn nhiều người nhớ. Mà thú vị hơn, là những làn điệu cách tân – gọi là xẩm quảng cáo bán hàng như Tăm tre, Thuốc cam Hàng Bạc, Thuốc ho bà lang Trọc, Dầu cù là… với vần điệu, ca từ dí dỏm, thân thuộc.

Là phố thị nên mới có xẩm tàu điện. Những tiếng leng keng của tàu điện, những hình ảnh “hiền lành” của tàu điện luôn hiện diện song hành khiến xẩm tàu điện ghi dấu cả phần ảnh lẫn phần thanh. Tàu điện trở thành “sân khấu” của xẩm. Ở mỗi trạm đón/đỗ của tàu và trên cả những chuyến đi, trên những toa tàu lại vang lên tiếng trầm bổng “ư hự”, “ư hừ” cùng tiếng nhị, tiếng phách của “nghệ sĩ đường phố”. Và cũng bởi gắn với nhau như máu thịt, tàu điện mất thì xẩm tàu điện cũng chẳng còn.

Ngày xưa, người thưa cảnh vắng, tàu điện mới có chỗ cho xẩm. Giờ đây, trong cái ồn ào chật chội như nêm cối của những chuyến xe buýt, thật khó hình dung lại có được một loại hình nghệ thuật nào song hành cùng. Âm nhạc, nếu có, may chăng chỉ phát ra từ… VOV giao thông.

Giữ xẩm lại với mùa Xuân

Theo nhạc sĩ Thao Giang, người đang “giữ lửa” cho xẩm thì trong quá trình bảo tồn loại hình này, ông và Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam bằng cách này cách khác vẫn đang “giữ” xẩm lại trước những nguy cơ bị mai một. Từ năm 2010, ông cùng trung tâm của mình đã được đào tạo ở trình độ đại học và sau đại học cho các chuyên ngành Âm nhạc dân tộc, bao gồm: hát xẩm, trống quân, hát văn, ca trù, quan họ… Năm vừa qua trung tâm đã có 16 bạn sinh viên theo học và chỉ tiêu cho năm nay là 50 sinh viên. Ở chương trình đào tạo sau đại học thì ai muốn nghiên cứu sâu hơn về xẩm sẽ được tạo điều kiện tối đa. Đây là những nhân tố quan trọng trong việc bảo tồn xẩm nói riêng và các loại hình âm nhạc dân tộc khác nói chung. Với cơ sở đầu vào có trình độ tương đương với trung cấp âm nhạc, các em sẽ được học nửa lý thuyết nửa thực hành và gắn thực hành với thực tế.

Với xẩm, khó có thể sân khấu hóa, nhà hát hóa. Xẩm là phải ở trong môi trường diễn xướng dân gian, là ở ngoài đường, ngoài chợ. Hiện nay, ngoài buổi biểu diễn hàng tuần ở chợ Đồng Xuân, chúng ta vẫn có thể bắt gặp các buổi khác tại đình Hào Nam (nơi đặt trụ sở của Trung tâm Nghệ thuật âm nhạc Việt Nam). Và vào những ngày đầu xuân năm mới những người yêu mến loại hình độc đáo này sẽ được thưởng thức các làn điệu xẩm tại các đường phố trong khu phố cổ Hà Nội. Xẩm đã từng ra quốc tế, sang Pháp và được bạn bè quốc tế thể hiện tình cảm yêu mến! Cũng có những CLB hát xẩm được tạo nên để duy trì việc biểu diễn hát xẩm.
Tuy nhiên theo nhạc sĩ Thao Giang, trong thời gian tới, việc bảo tồn xẩm chỉ nên làm ở phạm vi nhỏ, để thực sự tìm kiếm được và giữ gìn đúng đắn những tinh hoa của loại hình này. Còn việc phát triển, nhân rộng mô hình hát xẩm, cần phải có thời gian và làm một cách bài bản. Hiện nay, ngay cả với sân khấu chính của hát xẩm là Đồng Xuân thì việc duy trì được cũng hoàn toàn là do tài trợ. Các nghệ nhân, nghệ sỹ hiện nay biểu diễn hát xẩm cho du khách hoàn toàn miễn phí, tuy nhiên để thu hút được người nghe, trung tâm cũng phải lựa chọn các làn điệu phù hợp, không lê thê, thay đổi cách trình diễn, trang phục, nhạc cụ… để hấp dẫn hơn.

Năm 2005, Trung tâm Văn hóa âm nhạc nghệ thuật Việt Nam ra đời với ba mục tiêu chính là sưu tầm – nghiên cứu, truyền dạy – đào tạo và biểu diễn nghệ thuật. Từ đó tới nay, trung tâm có đóng góp lớn trong việc đưa hát xẩm trở lại với công chúng. Đặc biệt, nhạc sĩ Thao Giang đã đào tạo được nhiều nghệ sĩ trẻ yêu xẩm, trong đó có cả những sinh viên các trường nghệ thuật.

Lê Sơn

http://www.baomoi.com/Dau-xuan-di-nghe-hat-xam/52/10315994.epi

THÀNH HUẾ : Xẩm tàu điện thịnh suy trong lòng Hà Nội, VIETNAM 2010


Xẩm tàu điện thịnh suy trong lòng Hà Nội

Đời sống & Pháp luật – 34 tháng trước

Xam tau dien thinh suy trong long Ha Noi

LENG KENG LENG KENG… Trong ký ức của nhiều người Hà Nội chắc hẳn vẫn chưa thể quên những âm thanh quen thuộc ấy của tàu điện trong thế kỷ XX. Nhưng có lẽ không nhiều người biết rằng, xẩm đã kết duyên với tàu điện để sản sinh ra một loại hình nghệ thuật độc đáo, chỉ riêng có ở Hà Nội. Đó là xẩm tàu điện.

Facebook Twitter 0 bình chọn Viết bình luận Lưu bài này

Cách diễn xướng độc đáo

Xẩm là âm nhạc đường phố. Nhưng tại sao nó không gắn với một địa danh khác mà lại gắn với Bờ Hồ mà người ta gọi là xẩm Bờ Hồ? Lại có người gọi xẩm tàu điện? Thực ra cách gọi khác nhau nhưng cơ sở để gọi lại không khác: Tàu điện muốn chạy đi đâu thì cũng bắt đầu từ Bờ Hồ và từ đâu về thì cũng dừng ở Bờ Hồ. Tại sao những người hát xẩm không chọn ga Hàng Cỏ cũng là bến tàu còn đông đúc hơn bến tàu điện? Giản đơn là tàu điện tuy chỉ có 3 toa, chở ít khách hơn nhưng liên tục chuyến đi chuyến về nên khách luôn mới. Còn tàu hỏa lại không đi về liên tục, hơn nữa, xuống tàu là người ta về nhà hay đến ngay nơi cần đến. Do vậy bến tàu điện được người hát xẩm “chọn mặt gửi lời vàng” .

Nhạc sĩ Thao Giang, Phó giám đốc Trung Tâm phát triển âm nhạc Việt Nam cho biết: Xẩm tàu điện là một trong ba loại hình của nghệ thuật xẩm Hà Thành, và cũng là loại hình mang nhiều đặc trưng về văn hóa của người Thăng Long xưa. Những nghệ sĩ đầu tiên mang giai điệu xẩm về Hà Nội đều đến từ những vùng quê Bắc Bộ, họ theo chân những tiểu thương về đây để tìm một môi trường thích hợp làm nghề. Hát xẩm khi khai sinh đã là một loại hình âm nhạc đường phố, người ta thường thấy xuất hiện những chiếu xẩm ở cổng chợ, bến tàu, nhà ga… Khi thâm nhập vào một địa bàn mới với những đặc trưng về văn hóa, xã hội mới, loại hình này đã phải thay đổi để phù hợp với đối tượng công chúng sành hơn của thủ đô.

Bắt đầu là sự cấu trúc lại âm nhạc, tiết tấu. Xác định khu vực biểu diễn là những con phố sầm uất, hoạt động trong một môi trường nhiều tạp âm như: tiếng máy tàu điện, tiếng chuông tàu điện, tiếng rao hàng, tiếng người ta trao đổi mua bán, loại hình xẩm tàu điện đã thay những bài ê a dài dòng lê thê bằng những bài có tiết tấu nhanh hơn, những bài ngắn hơn để phù hợp với thời gian của mỗi chuyến tàu.

Tiếp đến là sự thay đổi về văn học. Những công chúng của thủ đô có sự hiểu biết về văn học đương thời, họ yêu thích thơ ca và những nghệ sĩ hát xẩm đã thấy rằng việc sử dụng những bài thơ nổi tiếng mà ai cũng biết để đưa vào hát xẩm sẽ đi vào lòng công chúng nhanh hơn. Do vậy mà những bài thơ của Nguyễn Bính, á Nam Trần Tuấn Khải, Nguyễn Khuyến, Tản Đà thường được đưa vào làn điệu xẩm và được rất nhiều công chúng ưa thích, đặc biệt là thơ Nguyễn Bính. “Giăng sáng vườn chè”, “Lỡ bước sang ngang”, “Chân quê” đã hóa thân vào làn điệu xẩm và được biểu diễn trên tàu điện thực sự mang lại những cảm nhận rất mới mẻ cho công chúng Thủ đô.

Ngay cả đến nhạc khí của xẩm tàu điện cũng “rôm rả” hơn xẩm truyền thống. Bởi như vậy, ca từ và nhạc lý mới không bị loãng trong môi trường diễn xướng công cộng. Cần phải thay đổi để thích hợp với môi trường mới, do vậy, xẩm tàu điện mới rôm hơn, nhộn nhịp hơn là vì thế.

Bên cạnh đó còn có sự thay đổi về trang phục. Khi nói đến người hát xẩm là người ta hình dung ra cảnh người phải mặc áo tơi, đội nón lá để chống chọi với cảnh dầm mưa dãi nắng thì nghệ nhân xẩm tàu điện lại vô cùng ăn diện. Nam thì mặc quần áo nâu, mùa rét thì khoác bên ngoài tấm áo veston, đầu đội mũ cát (giống như mũ cối nhưng màu trắng) nhưng vẫn phải đeo kính đen để thể hiện sự “bơ” đời, tránh cái nhìn không thiện cảm về “nghiệp xướng ca vô loài hè phố”. Nữ thì mặc áo tối màu (nâu hoặc xám), có áo yếm sáng màu, váy lưng lửng đầu gối. Sở dĩ có sự khác biệt về trang phục như vậy là bởi môi trường diễn xướng của nó đã khác hẳn không gian diễn tấu của xẩm truyền thống.

“Sống chết cùng tàu điện”

Trong làn điệu xẩm tàu điện, có nhiều bài kể đến những thân phận, những cảnh quan, những con người Hà Nội như “Hà Nội 36 phố phường”, “Vui nhất Hà Thành”, trong đó những địa danh làng quê, làng nghề, những nếp sinh hoạt và đặc thù xã hội của cả Thủ đô được tái hiện: “Hà Nội như động tiên sa / Sáu giờ tắt hết đèn xa đèn gần /Vui nhất có chợ Đồng Xuân/ Mùa nào thức ấy xa gần xem mua” hay: “Bắc kỳ vui nhất Hà Thành/ Phố phường sầm uất văn minh rợp trời / Thanh tao lịch sự đủ mùi / Cao lâu rạp hát vui chơi đủ đầy / Đâu đâu khắp hết đông tây /Thăng Long thắng địa xưa nay tiếng đồn / Cũ thời băm sau phố phường / Ngày nay mở rộng đến hàng vài trăm / Người đi xe chạy ầm ầm / Đua chen thương mại bội phần hơn xưa / Nhất vui là cảnh Bờ Hồ”.

Nhạc sĩ Thao Giang

Dù là một loại hình nghệ thuật dân gian, xẩm tàu điện cũng không thể đứng ngoài những biến cố của xã hội. Sau kháng chiến chống Pháp, nhiều loại hình âm nhạc truyền thống chìm xuống, các nhóm xẩm ít dần. Nhưng sau năm 1954, trong phong trào tuyên truyền bình dân học vụ, hay tinh thần dân tộc trong hoạt động kinh doanh của doanh nhân Bạch Thái Bưởi cũng có đóng góp của những gánh xẩm tàu điện Hà Thành.

Đến năm 1992, khi tàu điện Hà Nội bị dỡ bỏ, đồng nghĩa với việc môi trường diễn xướng quan trọng đã không còn, xẩm Hà Nội nói chung, trong đó có xẩm tàu điện đứng trước bờ vực bị thất truyền. Xẩm tàu điện chỉ với một làn điệu nhưng nhiều lời ca đã tồn tại trên chính những con phố trung tâm của thủ đô bằng nét giản dị, bình dân mà không kém phần thanh tao. Một dòng hát xẩm độc đáo nhất trong hệ thống Xẩm Hà Nội như xẩm tàu điện là những di sản quý báu của nghệ thuật âm nhạc dân tộc.

Chờ ngày “tái xuất”

Nhạc sĩ Thao Giang đã sớm quan tâm đến xẩm, đặc biệt là dòng xẩm chỉ có ở Hà Nội nhưng đã mai một và ông mong một ngày có thể làm sống lại những giai điệu này. Mong ước lớn dần cho tới khi ông gặp được những người bạn cùng chí hướng, đủ các mặt anh tài, từ những cây gạo cội như: GS.TS Phạm Minh Khang, NSND Xuân Hoạch, NSưT Thanh Ngoan, NSưT Văn Ty, NSưT Thúy Ngần đến những gương mặt trẻ như Mai Tuyết Hoa, Quang Long, Khương Cường… Từ những cuốn băng cassette cũ kĩ mà nhạc sĩ Thao Giang, Văn Ty đã ghi âm tiếng hát của các nghệ nhân những năm 1970-1980, được phát đi phát lại để làm tư liệu cho cả nhóm. Bên cạnh đó các nghệ sĩ cũng phải chắp nối từng mảnh ký ức của những bậc cao niên, tham khảo ý kiến các nhà nghiên cứu có uy tín, trong đó có nhà nghiên cứu Hoàng Kiều, Trần Việt Ngữ…

Người Hà Nội sau hơn nửa thế kỷ lại được nghe những giai điệu xẩm xưa ở đúng môi trường diễn xướng của nó: tuyến phố Hàng Đào, Hàng Ngang và chợ Đồng Xuân. Cùng sự chuyển mình, phát triển không ngừng của đô thị, xẩm Hà Nội ngày nay cũng mang một vóc dáng mới mà nếu so với những biến đổi (từ thôn quê lên thành thị) của một trăm năm trước thì đây cũng là một trong những bước ngoặt quan trọng của nghệ thuật hát xẩm: Xẩm vẫn xuất hiện ở nơi xưa kia đã từng nuôi dưỡng nó, chỉ có điều thay vì những nhóm hát xẩm đứng ở một góc phố thì giờ đây là cả một sân khấu được trải thảm đỏ một cách trân trọng.

Thêm một điều nữa để những người yêu thích loại hình nghệ thuật dân gian này hi vọng ngày trở lại vì khu phố cổ sắp tới sẽ đưa vào sử dụng loại phương tiện giao thông công cộng là xe điện. Sẽ có nhiều đổi khác, nhưng cùng với những con người tâm huyết với hát xẩm như nhạc sĩ Thao Giang, chúng ta có quyền hi vọng trong tương lai không xa, những giá trị nghệ thuật và giá trị văn hóa của xẩm tàu điện sẽ lại hồi sinh.

Thành Huế

http://www.baomoi.com/Xam-tau-dien-thinh-suy-trong-long-Ha-Noi/52/4580787.epi

MẠNH KIÊN : Xẩm tàu điện của người Hà Thành, VIETNAM 2013


Tin tức — February 18, 2013 at 6:18 am

Xẩm tàu điện của người Hà Thành

by

Xẩm và tàu điện đã đến với Hà Nội như một cơ duyên. Hai thứ ấy đã kết hợp với nhau để sản sinh ra một loại hình nghệ thuật độc đáo – xẩm tàu điện chỉ riêng có ở Hà Nội. Khác với các loại hình xẩm truyền thống như xẩm chợ, xẩm cô đầu (hay còn gọi xẩm ba bậc, xẩm nhà tơ, xẩm huê tình) thì xẩm tàu điện sở hữu những nét độc đáo không giống với bất kỳ loại xẩm nào. Cái khác không đơn thuần là nó thường được hát trên tàu điện mà còn ở ca từ, nhạc cụ cho đến trang phục của người biểu diễn.

Sau gần 1 thế kỷ gắn bó với người dân Hà thành, năm 1992, hình ảnh những tuyến tàu điện leng keng đã chính thức từ giã 36 phố phường và mang theo những làn điệu xẩm trở về dĩ vãng; song đến nay, mỗi khi nhắc đến loại hình âm nhạc này là không ít người lại nao lòng tiếc nuối.

Người Hà thành từng nghĩ rằng, xẩm sẽ bị lãng quên khi tàu điện biến mất khỏi mạng lưới giao thông Hà Nội. Thế rồi gần 2 thập niên sau, người ta đã chứng kiến những chiếu xẩm tại cổng chợ Đồng Xuân vào các tối thứ Bảy hàng tuần; Xẩm vào nhà hát và đến với các sân khấu rộng lớn hơn. Cái tên dân dã người ta hay nhắc đến nhất đó là “xẩm tàu điện”.

Nhạc sĩ Thao Giang đã có 20 năm nghiên cứu, gìn giữ và phát huy những giá trị xưa của xẩm tàu điện.

Nguồn gốc và quá trình xuất hiện của xẩm tàu điện

Thế kỷ XX, phương tiện đi lại ở Hà Nội chủ yếu là xe tay kéo và tàu điện. Nơi đây đã sản sinh ra một nhánh trong loại hình nghệ thuật diễn xướng độc đáo của dân tộc đó là xẩm tàu điện. Mặc dù xẩm có nhiều loại nhưng xẩm tàu điện thì chắc chắn chỉ Hà Nội mới có. Nó gắn liền với nhịp sống của tàu điện một thời. “Xẩm tàu điện” đặc sắc bởi đây chính là điệu xẩm của riêng Hà Nội. Nếu ca trù, hát cô đầu là “đặc trưng” của phố Khâm Thiên, thì hát xẩm là đặc trưng của chợ Đồng Xuân và phố cổ. Hồi ức của nhà văn Băng Sơn đã từng nhắc đến một bài ca dao khuyết danh nói về tàu điện thuở đó:

“Thằng Tây ngồi nghĩ cũng tài


Sinh ra đèn máy thắp hoài năm canh

Thằng Tây ngồi nghĩ cũng sành

Sinh ra tàu điện chạy quanh phố phường

La ga thì ở Thụy Chương


Dây đồng cột sắt tìm đường kéo lên

Bồi bếp cho chí bồi bàn

Chạy tiền ký cược đi làm sơ vơ

Xưa nay có thế bao giờ


Có cái tàu điện đứng chờ ngã ba”…

Lịch sử đã chứng minh các tuyến tàu điện ở Hà Nội đã tồn tại gần một thế kỷ. Sự hiện diện của phương tiện này được bắt đầu vào ngày 13-9-1900, khi nhà máy xe điện của Pháp tiến hành chạy thử tuyến đường Bờ Hồ – Thụy Khuê nhằm phục vụ nhu cầu vận chuyển hành khách và hàng hóa. Trong những thập niên sau đó, các tuyến tàu điện liên tục được mở rộng. Từ ga trung tâm ở bờ hồ Hoàn Kiếm, các tuyến đường tỏa ra 6 ngả: Yên Phụ, chợ Bưởi, Cầu Giấy, Hà Đông, chợ Mơ và Vọng, cũng là 6 cửa ngõ nối nông thôn với nội thành. Và luôn bắt gặp ở đây những nhóm người hát xẩm, dắt díu nhau lên tàu hành nghề.

Xẩm tàu điện ra đời vào đầu thế kỷ XX, được cho là một nhánh sau của xẩm cổ. Xẩm tàu điện khác với xẩm chợ, xẩm lễ hội là luôn phải chuyển tàu, chuyển toa tìm khách mới nên các đoạn hát thường ngắn gọn, luôn thay đổi nội dung nếu không khách sẽ chán vì phải nghe đi, nghe lại, nhất là các khách thường ngày đi tàu. Đã có một thời, xẩm tàu điện là những khúc tâm tình gắn với tâm trạng của những khách đi tàu là dân lao động nghèo khổ vất vả, tần tảo trên phố phường Hà Nội.

Dành 20 năm nghiên cứu về hát xẩm, nhận thấy hát xẩm đang dần bị lãng quên, nhạc sĩ Thao Giang đã bắt đầu công việc tìm tòi, sưu tập và biên soạn với mong muốn bảo vệ, khôi phục một nét văn hóa truyền thống của người Hà Nội xưa. Nhạc sĩ đã cùng với Giáo sư Phạm Minh Khang thành lập Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật Âm nhạc Việt Nam. Trung tâm được thành lập từ năm 2005 với 3 mục tiêu chính là sưu tầm – nghiên cứu, truyền dạy – đào tạo và biểu diễn nghệ thuật.

Nhạc sĩ cho rằng, xẩm tàu điện là đặc sản của thủ đô. Sở dĩ, Hà Nội “độc chiếm” xẩm tàu điện là vì xẩm phát triển mạnh hồi thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Giống như tính cách của người Hà Nội, xẩm tàu điện khá tao nhã. Những nghệ nhân đã “chế” các bài thơ được ưa chuộng thời bấy giờ thành các bài hát xẩm. Ðặc biệt trong số đó là thơ của Á Nam Trần Tuấn Khải và Nguyễn Bính. Tiêu biểu là các bài như “Anh Khóa”, “Trăng sáng vườn chè”, “Lỡ bước sang ngang”…

Xẩm tàu điện tái hiện trên sân khấu ngày một gần gũi với công chúng.

Theo tài liệu do nhạc sĩ Thao Giang sưu tầm và cung cấp thì “cha đẻ” của xẩm tàu điện là nghệ nhân Tùng Nguyên và nghệ nhân Thân Đức Chinh. Đặc trưng của xẩm là ở đâu cũng có thể trở thành môi trường diễn xướng như bến sông, bãi chợ, sân đình và cả trong thính phòng. Vì thế, khi Pháp mở tuyến tàu điện đầu tiên, với lượng khách đông đúc, xẩm tàu điện ngay lập tức có được chỗ đứng.

Sau này có rất nhiều người cũng hành nghề xẩm tàu điện. Chính cụ Tùng Nguyên, một nghệ nhân nổi tiếng đã tìm cách đưa hát xẩm lên tàu điện với cách mượn thơ Nguyễn Bính để hát. Vì thơ lục bát rất hợp với làn điệu xẩm, mà xẩm tàu điện về cơ bản chỉ có một làn điệu, nhưng các nghệ nhân đã vận dụng thêm các câu hát xẩm khác xen kẽ, như điệu trống quân, xẩm chợ, điệu huê tình, nên xem ra xẩm tàu điện nghe cũng đỡ nhàm.

Độc đáo “xẩm tàu điện”

Đi sâu để hiểu rõ hơn về loại hình hát “xẩm tàu điện”, theo những tài liệu nghiên cứu, nghệ thuật hát xẩm xuất hiện ở nhiều tỉnh miền Bắc Việt Nam như: Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam, Hải Dương, Bắc Giang… với môi trường diễn xướng là các bến sông, bãi chợ, sân đình ở khắp các nẻo đường làng quê. Xẩm tàu điện xuất hiện muộn hơn nhưng có nét đặc trưng riêng và môi trường diễn xướng là… trên toa tàu và các bến tàu điện. Bởi tàu điện là nơi tập trung đông người, họ có một khoảng thời gian rảnh rỗi nhất định, đó là điều kiện tuyệt vời cho những người hát xẩm hành nghề.

Khác với xẩm chợ, trang phục của nghệ nhân là mặc áo tơi, đội nón lá thì xẩm tàu điện nghệ nhân lại khá diện. Nam thường mặc quần áo nâu, mùa rét khoác bên ngoài tấm áo veston, đầu đội mũ cát, đeo kính đen để thể hiện cái “phớt đời”, tránh cái nhìn không thiện cảm về cái nghiệp “xướng ca vô loài” hè phố. Nữ luôn mặc áo tối màu (nâu hoặc xám), có áo yếm sáng màu, váy lưng lửng đầu gối. Sự khác biệt về trang phục như vậy là bởi môi trường diễn xướng của xẩm tàu điện quá tân thời, khác hẳn không gian diễn tấu của xẩm truyền thống. Có người yêu quý còn liên tưởng vui đến hình ảnh những nhân vật được khắc họa trong tiểu thuyết “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng.

Nhưng quan trọng hơn là những giai điệu đã đi cùng thời gian cho đến hôm nay. Để phù hợp với đời sống thẩm mỹ của người thành thị, nội dung các bài xẩm thường “cao cấp” chứ không dân dã như xẩm ở làng quê, xẩm chợ. Những bài xẩm chợ có thể hát theo lối tự sự (như than thân trách phận), hoặc nêu gương các anh hùng liệt sĩ, hoặc châm biếm những thói hư tật xấu, hoặc trữ tình… Vì thế, những điệu xẩm cũng dài lê thê, có khi hát cả đêm không hết và giai điệu rất buồn.

Ngược lại, Hà Nội là phố buôn bán tấp nập, tàu điện lại chạy liên tục chuyến đi chuyến về trên các tuyến phố ngắn từ Bờ Hồ đi Cửa Nam, chợ Hôm, Cầu Giấy, chợ Bưởi, Hà Đông… người ta không có thời gian để nghe hàng tiếng đồng hồ, vì thế, các điệu xẩm cũng ngắn gọn hơn, tiết tấu nhanh và rộn ràng hơn.

Mạnh Kiên

Theo Petrotimes

http://thegioif5.com/xam-tau-dien-cua-nguoi-ha-thanh/

HUỲNH NGA : XẨM TÀU ĐIỆN – XẨM BỜ HỒ, VIETNAM 2012


XẨM TÀU ĐIỆN – XẨM BỜ HỒ

 

Huyền Nga (Ảnh do nhạc sĩ Thao Giang cung cấp)

Gắn với Hà Nội ba sáu phố phường, xẩm trở thành “đặc sản”, với tên gọi cũng “độc nhất vô nhị” – xẩm tàu điện hoặc xẩm Bờ Hồ …

Hat-xamLoại  xẩm này chỉ có trên tàu điện 

Trong tâm thức người Hà Nội thế hệ trước, “tiếng leng keng chuông xe điện đổ hồi” đã trở thành một phần không thể thiếu tạo nên hồn cốt đất kinh kỳ. Và những toa tàu điện xưa cũ ấy đã trở thành không gian diễn xướng lý tưởng cho một loại hình âm nhạc đường phố “độc nhất vô nhị”. 

Tôi vẫn nhớ cái bến xe điện Bờ Hồ ồn ào nằm ngay đầu phố Đinh Tiên Hoàng, sát hồ Gươm ngày ấy. Đều đặn và kiên nhẫn, nó trở thành địa chỉ văn hóa quen thuộc của người dân nghèo thành thị. Bởi vì, trong suốt lịch sử 92 năm tồn tại (từ tháng 9/1900 đến khi bị xóa sổ hoàn toàn năm 1992), dân Hà thành chủ yếu chỉ đi lại bằng phương tiện giao thông công cộng này. Và những Lỡ bước sang ngang, Vui nhất Hà thành, Mục hạ vô nhân, Anh khóa, Chân quê, Trăng sáng vườn chè, Lơ lửng con cá vàng … của những thi nhân tài danh như Nguyễn Khuyến, Nguyễn Bính, Á Nam Trần Tuấn Khải… đã theo những nghệ nhân hát xẩm đến với hàng triệu lượt thính giả – khách đi tàu.  

Trình diễn nghệ thuật hát xẩm tại khu phố cổ Hà Nội.

Họ nghe, và nhớ làu làu những câu thơ ca ngợi vẻ phồn hoa đô hội. Từ “Hà Nội như động tiên sa/ Sáu giờ tắt hết đèn xa đèn gần/ Vui nhất có chợ Đồng Xuân/ Mùa nào thức ấy xa gần xem mua” đến những hình ảnh đẹp lung linh như “Đêm nay mới thật là đêm/ Ai đem trăng sáng dãi lên vườn chè”. Họ cũng nằm lòng những câu hát dân dã như  “Xưa nay có thế bao giờ/ Có chiếc tàu điện đứng chờ ngã ba/ Đàn ông cho chí đàn bà/ Hễ tàu vừa đến lấy đà nhảy lên” hay “Ba xu ghế gỗ rẻ tiền/ Toa sau thì để xếp riêng gánh gồng/ Năm xu ngồi ghế đệm bông/ Hỏi mình có sướng hay không hỡi mình”…. 

Những chuyến tàu điện khoan thai đến và đi. Tàu dừng hay quay đầu, hành khách lại thấy một người khiếm thị, vai đeo nhị hấp tấp nắm lấy tay vịn bước lên. Rồi đứng, hay ngồi bệt dưới sàn tàu, tấu lên thử mấy tiếng nhị cò cưa. Và một bài hát, được phổ từ một thi phẩm súc tích và giàu tính tự sự nào đó, đa phần theo thể lục bát, bắt đầu cất lên. Lời ca ấy cứ vang lên, hòa quyện với tiếng ken két của bánh xe bằng sắt. 

Chiếc nón mê được một đứa trẻ chìa ra. Những tiền giấy, tiền xu thả vào lòng nón, sau tiếng cháu cảm ơn ông bà  nhẹ như gió thoảng. Câu hát cuối cũng thường ngân lên khi chặng hành trình đến đích. Người nghệ sĩ đường phố lại rờ rẫm bước xuống, để rồi lại tiếp tục cất tiếng hát trên một toa tàu khác, cho những hành khách khác thưởng thức. Cứ thế, giọng hát bổng trầm tha thiết cùng tiếng nhị, tiếng phách cứ đồng hành trên mọi tuyến đường. Không còn bến tàu điện Bờ Hồ, người Hà Nội thấy hụt hẫng khi không còn được nghe hát xẩm. Tàu điện không còn, như một quy luật, xẩm cũng vắng bóng. 

Hà Nội – cái nôi nuôi dưỡng xẩm tàu điện

Xẩm gồm tám thể loại đặc trưng: Xẩm chợ – Chênh bong – Riềm huê – Ba bậc nhịp bằng – Phồn huê – Hát ai –  Xẩm thập ân và Xẩm xoan. 

Với các nhà nghiên cứu, “hát xẩm là kế sinh nhai của người mù. Ban đầu hát xẩm còn sơ lược, chỉ vận làn xẩm vào đôi ba câu ca dao đơn giản. Nhưng dần do yêu cầu của người nghe, hát xẩm đã tiến tới trọn một đoạn dài đến vài chục câu, có khi hát cả một câu chuyện kéo dài một buổi” (Lịch sử âm nhạc dân gian cổ truyền – Nguyễn Viêm). Và “xẩm tập hợp dăm sáu người mù học nghề đàn hát. Cả đàn ông, đàn bà dắt nhau đến chốn thành thị, kiếm chỗ đông người, trải chiếu ngay nơi vệ đường mà hát. Người đánh trống, gõ phách, ngừoi kéo nhị, gảy đàn bầu rồi đồng thanh mà hát nghe cũng vui tai” (Việt Nam phong tục – Phan Kế Bính). 

 

Hát xẩm đầu thế kỷ 20.

Theo nhạc sĩ Thao Giang, chủ nhiệm chương trình âm nhạc Hà Nội 36 phố phường, PGĐ Trung tâm phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam thì người có công đầu đưa xẩm lên không gian diễn xướng lý tưởng – tàu điện là hai nghệ nhân nổi tiếng, cụ Trùm Nguyên và cụ Thân Đức Chinh. Những giọng ca vàng được giới hát xẩm tôn phong là nghệ nhân không nhiều, tính ra chưa hết mười đầu ngón tay. Ninh Bình có cụ Chánh Trương Mậu (chồng của nghệ nhân nổi tiếng Hà Thị Cầu). Hưng Yên – Hải Dương có cụ Cả Nhớn. Thanh Hóa có cụ Minh Sen, Tô Quốc Phương….  

Giới hát xẩm có hai ngày giỗ Tổ, 22/2 hoặc 22/8 âm lịch hằng năm. Trong dịp trọng đại ấy, họ dâng hương cảm ta cụ tổ nghề Trần Quốc Đĩnh. Những cụ trùm biểu diễn những bài xẩm, làn điệu mới. Và những giọng hát trẻ cất lên cho các cụ thẩm định. Được các bậc trưởng lão trong nghề chấp thuận đồng nghĩa với được chính thức cất giọng kiếm tiền. 

Xẩm tàu điện đất Hà thành có rất nhiều nét khác biệt so với xẩm chợ, xẩm truyền thống. Nếu xẩm chợ cần khá nhiều nhạc cụ, đặc biệt luôn phải có trống thì xẩm tàu điện tối giản với nhị hồ và song loan. Nếu xẩm chợ thường dài lê thê, nghe não nùng, thảm thiết thì xẩm tàu điện ngắn gọn hơn, tiết tấu nhanh và cũng rộn ràng hơn. Nếu trang phục xẩm chợ là áo tơi, nón lá thì nghệ nhân xẩm tàu điện ăn vận khá cầu kỳ. Nam giới chọn quần áo nâu, rét thì khoác thêm chiếc áo veston, đầu đội mũ cát. Nữ mặc áo tối màu, yếm sang màu, váy lưng lửng nơi đầu gối.

Hơn nữa, cũng là xẩm nhưng cấu trúc âm nhạc của xẩm tàu điện hoàn toàn khác. Về cơ bản, nó chỉ có một làn điệu nhưng trong quá trình vận hành, các nghệ nhân đã kỳ công trộn lẫn và “chuyển hệ” chúng một cách rất đỗi tài tình. Theo nhạc sĩ Thao Giang, “càng đi sâu nghiên cứu, chúng tôi càng ngạc nhiên. Bởi những gì các cụ làm được, chính người được đào tạo bài bản về nhạc lý như chúng tôi lắm lúc cũng bó tay”. 

Sức quyến rũ khó cưỡng của xẩm tàu điện nằm ở chỗ chỉ có một làn điệu nhưng ai nghe cũng thích và dù thưởng thức nhiều lần vẫn không chán. Xẩm tàu điện rất hợp với cấu trúc thanh âm bằng trắc của tiếng Việt, nhất là thể thơ lục bát. Ra đất thị thành, xẩm đưa những áng thơ mượt mà, dễ cảm, dễ nhớ vào khúc hát, tạo sự ăn nhập tài tình giữa thơ ca và âm nhạc”. 

Xẩm vẫn sống khi tàu điện không còn

Tháng 4/2006, sân khấu hát xẩm chính thức ra mắt công chúng Thủ đô. Đều đặn những tối thứ bảy hằng tuần, hàng trăm khán giả, Tây ta, trẻ già được nghe lại những làn điệu tưởng đã vĩnh viễn xóa nhòa trong tiềm thức. Xẩm vẫn vẹn nguyên sức quyến rũ ma mị, dù thiếu đi tiếng leng keng tàu điện, thiếu chiếc nón lá xin tiền và thiếu đi những nghệ sĩ mù dùng xẩm làm kế mưu sinh.

Vài chục bài hát được kỳ công sưu tầm và thực sự hồi sinh qua giọng hát ngọt ngào của những nghệ sĩ nổi tiếng như Xuân Hoạch, Thanh Ngoan, Văn Ty, Mai Tuyết Hoa… Sáu năm qua, chiếu xẩm ấy đã nhen nhóm lại tình yêu xẩm của người Hà Nội và đưa nét văn hóa đặc sắc ấy đến với bạn bè năm châu. CD, VCD tuyển chọn các bài xẩm“đắt như tôm tươi”, in ra đến đâu bán hết tới đó nhạc sĩ Thao Giang rất vui, bởi vì có rất nhiều khán giả đã trở thành những gương mặt quen thuộc khi tối thứ bảy nào cũng tới thưởng thức. Bởi xẩm không chỉ thu hút lớp trung niên tìm về xẩm như một miền hoài niệm đẹp đẽ, xẩm còn được rất đông các bạn trẻ say mê. 

 (Nguồn: báo Doanh nhân Việt Nam toàn cầu)

Thứ sáu, 06/04/2012

http://vnmusic.com.vn/p1631-xam-tau-dien-xam-bo-ho.html

THAO GIANG : Nghệ nhân cuối cùng hát xẩm tàu điện Nguyễn văn Gia, VIETNAM 2013


 

Nghệ nhân cuối cùng hát xẩm tàu điện

 
(Kienthuc.net.vn) – Năm nay bước vào độ tuổi thất thập cổ lai hy, nhưng hằng ngày ông Gia vẫn kéo nhị, hát xẩm dạy cho thế hệ trẻ. Ông là nghệ nhân hát xẩm tàu điện cuối cùng ở Hà Nội.

 
Tôi đã đi tìm những người hát xẩm trên các chuyến tàu điện của Hà Nội năm xưa. Tìm mãi, hỏi mãi cuối cùng mới gặp được ông Nguyễn Văn Gia (thôn Phú Đô, xã Mễ Trì, huyện Từ Liêm, TP Hà Nội).  Duyên hát xẩm

Ông Gia là em út trong gia đình có 3 chị em. Ngày nhỏ ông có năng khiếu âm nhạc. Lớn lên ông vừa học phổ thông, vừa học âm nhạc. Với ước mơ sau này sẽ trở thành một nghệ sĩ cải lương, ông Gia theo học lớp cải lương trong trường điện ảnh. Nhưng rồi một trận ốm thập tử nhất sinh đã khiến cuộc đời ông rẽ sang hướng khác.
“Năm 17 tuổi, khi đó tôi vừa học lớp 10, vừa học năng khiếu về âm nhạc. Lúc đầu tôi bị ốm đọc sách mắt cứ mờ dần, nghĩ rằng chỉ bị đau mắt hột, mua thuốc nhỏ mắt sẽ sáng trở lại. Nhưng mắt tôi cứ mờ dần, mờ dần. Việc học hành khó khăn, tôi nói với bố mẹ là cho đi khám. Bác sĩ ở Bệnh viện Mắt T.Ư chẩn đoán mắt tôi bị viêm màng bồ đào. Đây là căn bệnh hiếm gặp, y học ngày đó không thể chữa được. Các bác sĩ bảo nếu muốn chữa phải sang nước ngoài. Gia đình tôi nghèo, chạy ăn từng bữa, lấy tiền đâu mà sang bên đó. Mọi người đành ngậm ngùi để tôi chìm vào bóng tối”, ông Gia buồn rầu kể lại.
Lúc đó ông tuyệt vọng hơn bao giờ hết và đã nghĩ đến cái chết để giải thoát. Song ông Gia tự dặn lòng mình phải sống để làm việc có ý nghĩa. Vốn có khiếu về âm nhạc, được học về hát cải lương nên ông đã nhanh chóng tìm được công việc phù hợp với mình. 
“Vào một buổi chiều năm 1960, tôi đi ra bờ hồ Hoàn Kiếm chơi, thấy cụ “trùm xẩm” Nguyễn Văn Nguyên hát xẩm rất hay. Tôi ngồi mê mẩn nghe cụ hát đến tối mịt. Thấy tôi thích món hát xẩm, cụ Nguyên bảo hát thử một bài hát bất kỳ. Nghe xong thấy giọng hát của tôi ấm áp, cụ đã cho theo và học hát xẩm. Vừa học của cụ, tôi vừa sáng tác thêm những điệu mới cho phù hợp với chất giọng của mình. Và chỉ thời gian ngắn tôi đã có có thể đi hát riêng”, ông Gia cho biết.
Ở tuổi thất thập cổ lai hy, ông Gia vẫn say sưa với xẩm. 
Mười năm hát xẩm tàu điện 

Ông Gia tâm sự: “Ngày đó hát xẩm tàu điện chủ yếu cho công chức, công nhân, người buôn bán nghe. Tôi đi hát lang thang trên tàu điện, chợ ở Hà Nội hàng chục năm trời. Đi hát xẩm ngày đó chỉ hơn ăn xin một chút là mình bỏ sức lực ra hát, người nghe thấy hay thì cho vài hào. Đi hát cả buổi có hôm chỉ được bát phở. Ai cho thì lấy, chúng tôi không chìa tay xin tiền như ăn xin. Tuy nhiên, cũng bị khinh ghét, coi thường”. 
Ông Gia cho hay, được một thời gian thì số lượng người đi hát xẩm rong ở Hà Nội lên tới hàng trăm. Chính quyền cấm tụ tập đông người. Vì thế, việc kiếm sống trở nên khó khăn. Ông lại chuyển đi hát ở các tỉnh Lạng Sơn, Thái Nguyên, Lào Cai. 
“Hát ở tỉnh lẻ vừa dễ kiếm sống, vừa không bị đuổi. Thời đó tiền có mệnh giá cao nhất là 10 đồng, đi hát kiếm được 1 đồng là quý lắm. Mỗi chuyến đi như vậy cũng phải mất tuần lễ, số tiền kiếm được khoảng 10 đồng. Tôi về mua gạo cho cả nhà ăn chỉ được một tuần”, ông Gia cho biết.
Vợ chồng ông Gia hạnh phúc bên nhau. 
“Có tiền không mà vào đây” 

Có lần ông Gia lên tàu vào tận trong TP Vinh, tỉnh Nghệ An để hát xẩm. Đi hát nhiều tỉnh, nhưng ông chưa thấy nơi đâu quý người hát xẩm như trong đó. Ông Gia kể: “Lúc đầu thấy tôi hát ở bến tàu, bến xe có người cho rằng đó là đài hát chứ không phải tôi hát. Sau đó nhiều người tập trung xung quanh, họ yêu cầu tôi hát một điệu xẩm nói về chiến tranh. Thấy giọng hát của tôi ấm ấp, ngọt ngào có người ghi âm lại cho người thân nghe. Hôm đó tôi được mọi người thưởng cho số tiền kha khá”.
Tuy nhiên, điều ông Gia buồn nhất trong thời gian đi hát rong là mỗi khi đi vào hàng ăn, quán trọ bị người ta khinh ghét. “Tôi đi hát nhiều nơi, điều tôi thấy buồn nhất là người ta luôn có sự kỳ thị đối với người khiếm thị. Khi chúng tôi vào quán ăn uống, nghỉ ngơi chủ quán hỏi ngay là có tiền không, khi nhìn thấy tiền mới niềm nở. Có lần tôi quên không mang theo giấy tờ, người ta xua đuổi không cho vào ngủ. Đêm đó tôi phải ngủ ngoài trời. Suốt bao nhiêu năm đi hát, tôi chưa xin của ai bất cứ cái gì. Nhưng người ta cư xử thật bất công với chúng tôi”, ông Gia tâm sự.
Đó cũng chỉ là một chút kỷ niệm buồn lắng đọng trong lòng ông Gia. Ông Gia bảo, cuộc đời đi hát xẩm có nhiều cái vui hơn là buồn. Nhiều tỉnh lẻ rất thích nghe hát xẩm. Có người mê hát xẩm bỏ công việc cả ngày đi theo giúp đỡ, ông cần gì thì giúp nấy, thậm chí lúc về còn biếu tiền cho ông.
Ông Gia nói rằng, cuộc đời ông có biêu bao nhiêu vui buồn ông đều đưa vào những điệu xẩm. Xẩm mang lại cho ông niềm tin yêu cuộc sống và cả những hạnh phúc lớn lao. Tôi bất ngờ khi ông nói rằng, người phụ nữ ngồi bên cạnh là vợ ông. Ông bảo đó cũng nhờ hát xẩm mà có. 
“Năm 1980 những lúc không đi tỉnh xa hát, tôi hay ngồi hát ở chợ Ngọc Hà, Hà Nội. Còn cô ấy (người vợ bây giờ) buôn bán hàng xáo. Tôi hay hát gần bên gian hàng của cô ấy, qua những lần nói chuyện dần dần cô ấy hiểu được hoàn cảnh của tôi. Chúng tôi đến với nhau như một lẽ tự nhiên. Khi gia đình cô ấy biết chúng tôi yêu nhau đã phản đối rất quyết liệt, tìm mọi cách chia lìa hai đứa. Nhưng sức mạnh của tình yêu đã tạo động lực để cho chúng tôi đến với nhau”, ông Gia kể.
Hạnh phúc của vợ chồng ông Gia thật ngọt ngào, 2 người con của gia đình đều khỏe mạnh, học giỏi. Gia đình ông nghèo, nhưng ông vẫn quyết tâm cho các con ăn học đến nơi đến chốn. Ông Gia tâm sự: “Cuộc đời tôi đã trải qua quá nhiều những bất hạnh, nhưng cuối đời tôi được quây quần bên vợ con thế này là vui lắm rồi”.

“Ông Gia được vinh danh là nghệ nhân hát xẩm của Hà Nội, kỷ niệm chương vì hạnh phúc người mù. Ông Gia là pho sử sống về hát xẩm tàu điện trước đây ở Hà Nội. Ông đã sáng tạo ra nhiều điệu xẩm hay, đặc sắc. Hiện nay chúng tôi vẫn mời ông Gia đến dạy cho các sinh viên theo học bộ môn hát xẩm.
Nhạc sĩ Thao Giang (Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa Âm nhạc Nghệ thuật Việt Nam)

 

TIN LIÊN QUAN

Tái hiện “Xẩm Tàu điện” Hà thành , VIETNAM 2012


Tái hiện “Xẩm Tàu điện” Hà thành

Từ ngày 26 đến 28/10/2012 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam sẽ diễn ra chương trình Xẩm tàu điện – Văn hóa đường phố Hà thành, nhằm tái hiện một nét văn hóa độc đáo của phố cổ Hà Nội. Khác với Xẩm chợ Xẩm cô đầu, Xẩm tàu điện là một đặc sản riêng của Hà Nội, ra đời và phát triển gắn liền với hệ thống tàu điện của thành phố (1900 – 1992) với những đặc trưng về ca từ, nhạc cụ và trang phục của người biểu diễn. Nhà ga, những chuyến tàu điện đã trở thành không gian diễn xướng lý tưởng cho loại hình này.

Chương trình có sự tham gia biểu diễn của NSƯT Hoàng Anh Tú, nghệ sĩ nhí Thanh Thanh Tấm, NSƯT Thanh Ngoan, NSƯT Thế Dân… với nhiều làn điệu như: Lỡ bước sang ngang, Vui nhất Hà thành, Mục hạ vô nhân, Anh khóa, Chân quê, Trăng sáng vườn chè, Lơ lửng con cá vàng… Bên cạnh đó còn có các bài Xẩm quảng cáo bán hàng như tăm tre, thuốc cam Hàng Bạc, thuốc ho bà lang Trọc, dầu cù là…

Cũng trong dịp này, khách đến Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, ngoài nghe hát Xẩm Tàu điện, còn có thể “tham quan” không gian phố cổ Hà Nội qua tranh 3D, thưởng thức ẩm thực đường phố Hà Nội qua trao đổi mua bán bằng tem phiếu thời bao cấp.

P.V (TT&VH)


Bài liên quan: